Temmuz 19, 2019, 04:19:03 ÍS
Haberler:

Onlar ├ż├Âyle cevap verirler: Evet, do├░rusu bize, (bu azap ile) korkutan bir peygamber gelmi├żti; fakat biz (onu) yalan saym├Ż├ż ve: Allah'├Żn bir ├żey g├Ânderdi├░i yok; siz olsa olsa b├╝y├╝k bir sap├Żkl├Żk i├žindesiniz! demi├żtik. (Mulk -9)

B├╝y├╝k Sel├žuklu ├Łmparatorlu├░u

Ba■latan MiM, Ekim 15, 2009, 05:23:47 ÍS

« ÷nceki - sonraki »

0 ▄ye ve 1 Ziyaretši konuyu incelemekte.

MiM

B├╝y├╝k Sel├žuklu ├Łmparatorlu├░u

http://img301.imageshack.us/i/5ee5d5929732dc887724e48.jpg/][IMG]http://img301.imageshack.us/img301/6457/5ee5d5929732dc887724e48.jpg[/img][/URL]

Kurulu├ż Tarihi - 1037
Y├Żk├Żl├Ż├ż Tarihi - 1157
Kurucusu - Sel├žuk Bey (├Łlk H├╝k├╝mdar├Ż Tu├░rul Bey)
Ba├żkenti - Merv
Dili - Fars├ža
Devlet Ba├żkan├Ż - Sultan



Kurulu├żu

         Sel├žuklular, T├╝rk-├Łslam devletlerinin en b├╝y├╝klerindendir. O├░uzlar├Żn ├ť├žoklar kolunun, K├Żn├Żk boyuna mensupturlar. Onuncu y├╝zy├Żl├Żn sonu ile on birinci y├╝zy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda ├Łslam’├Ż kabul ettiler. Sel├žuklular; ├çin'den, Bat├Ż Anadolu dahil b├╝t├╝n Ortado├░u ├╝lkeleri, Akdeniz sahilleri, Kuzeybat├Ż Afrika, Hicaz ve Yemen'den Rusya i├žlerine kadar yay├Żlan hakimiyetin, muazzam bir k├╝lt├╝r ve medeniyetin temsilcisidir.

         Devlete ad├Żn├Ż veren Sel├žuk Bey, Aral G├Âl├╝ ile Hazar Denizi aras├Żna hakim olan O├░uz Yabgu Devleti'nin kumandanlar├Żndan Dukak Suba├ż├Ż'n├Żn o├░ludur. Dukak ├Âl├╝nce, 17-18 ya├żlar├Żndaki Sel├žuk Bey suba├ż├Ż oldu. Gen├ž ya├ż├Żna ra├░men y├╝ksek mevkilere ula├żan Sel├žuk Bey'in devaml├Ż artan bir itibara sahip olmas├Ż, Yabgu ve e├żini tela├żland├Żrd├Ż. Onu ba├żlar├Żndan atmak i├žin ├žare aramaya ba├żlad├Żlar. ├ľld├╝r├╝lmekten ├žekinen Sel├žuk Bey, kabilesiyle birlikte oradan ayr├Żld├Ż. G├╝ney yoluyla, muhtemelen 985 y├Żl├Ż s├Żralar├Żnda, Seyhun nehri kenar├Żnda bulunan Cend ├żehrine geldiler. B├Âlge ve ├żehir, ├Łslam ├╝lkelerine ge├ži├żte hudut durumundayd├Ż.

         Sel├žuk Bey'in idaresindeki T├╝rkler, k├Żsa zamanda ├Łslam’├Ż kabul ettiler. Bu durum, Yabgu ile aralar├Żn├Ż iyice a├žt├Ż. "M├╝sl├╝manlar, gayri M├╝slimlere hara├ž vermez" diyen Sel├žuk Bey, Yabgu'nun hara├ž memurlar├Żn├Ż kovdu ve ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti. Gayri M├╝slim T├╝rklere kar├ż├Ż sava├żmaya ba├żlad├Ż. Sel├žuk Bey'in, ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan edip, Yabgu'ya hara├ž vermeyerek, M├╝sl├╝man olmayanlarla m├╝cadeleye giri├żmesi, ├ževrede tan├Żn├Żp itibar kazanmas├Żna yol a├žt├Ż. O├░uz Yabgusuna kar├ż├Ż olan T├╝rkler, etraf├Żnda topland├Ż. M├╝sl├╝manlardan da destek alan Sel├žuk Bey, M├╝sl├╝man olmayan T├╝rkler ├╝zerine yapt├Ż├░├Ż seferlerle ├ż├Âhret kazand├Ż. Onun bu ├ż├Âhreti, Mavera├╝nnehir'de ├╝st├╝nl├╝k sa├░lamaya ├žal├Ż├żan M├╝sl├╝man devletlerden birisi olan S├óm├ón├«lerle anla├żmas├Żn├Ż sa├░lad├Ż. S├óm├ón├« sultan├Ż, Sel├žuk Beye, devlet s├Żn├Żrlar├Żn├Ż di├░er T├╝rk ak├Żnlar├Żna kar├ż├Ż korumas├Żna kar├ż├Żl├Żk, Buhara yak├Żnlar├Żndaki N├╗r kasabas├Żna yerle├żme izni verdi.

         Sel├žuk Bey; Mik├óil, Arslan, ├Łsrafil, Yusuf ve Musa adlar├Żndaki o├░ullar├Żyla B├╝y├╝k Sel├žuklu ├Łmparatorlu├░u'nun temelini at├Żp, Tu├░rul ve ├ça├░r├Ż ad├Żnda iki torun b├Żrakarak, y├╝z ya├żlar├Żnda vefat etti. Sel├žuk Bey'in b├╝y├╝k o├░lu, Tu├░rul ve ├ça├░r├Ż beylerin babas├Ż olan Mik├óil, babas├Żn├Żn sa├░l├Ż├░├Żnda ├Âlm├╝├żt├╝. ├Łkinci b├╝y├╝k o├░lu olan Arslan Bey, babas├Żn├Żn yerine ge├žti. Yabgu unvan├Żn├Ż alarak, Sel├žuklular da denilmeye ba├żlanan ailesini te├żkilatland├Żrd├Ż. Karahanl├Żlar'├Żn S├óm├ón├« Devletine son vermesi ├╝zerine, ├ľzkend'den ka├žan S├óm├ón├« ├żehzadelerinden ├Łsmail Muntas├Żr'├Żn, Arslan Yabgu'ya s├Ż├░├Żnmas├Ż, Karahanl├Żlarla aralar├Żn├Żn a├ž├Żlmas├Żna sebep oldu. Arslan Yabgu komutas├Żndaki Sel├žuklular, Karahanl├Żlar kar├ż├Żs├Żnda ba├żar├Żl├Ż muharebeler yapt├Żlar.

         Sel├žuklular├Żn g├╝├žlenmesi, b├Âlgenin hakimi Karahanl├Żlar ile Gaznelileri zor durumda b├Żrakt├Ż. Karahanl├Ż-Gazneli i├żbirli├░iyle 1025'te Arslan Yabgu, Gaznelilerce yakalan├Żp, Hindistan'daki K├ólencer Kalesine hapsedildi. Bu hadiseden sonra, Sel├žuklularla Gazneliler aras├Żnda a├ž├Żk bir m├╝cadele ba├żlad├Ż. Onun esareti y├Żllar├Żnda Sel├žuklular, ortak h├╝k├╝mdar sistemiyle y├Ânetildi. Musa'y├Ż yabgulu├░a, Yusuf'un o├░lu ├Łbrahim'i de y├Żnall├Ż├░a getirdiler. Mik├óil'in o├░ullar├Ż Tu├░rul ve ├ça├░r├Ż beyler, amcalar├Żn├Żn hakimiyetini tan├Żmakla birlikte, ayr├Ż b├Âlgelerde ya├żamaya ba├żlad├Żlar.

         Mahir s├╝varilerden olu├żan Sel├žuklular, kalabal├Żk hayvan s├╝r├╝leri ve atlar├Ż i├žin, bol otlakl├Ż, geni├ż yaylalar arad├Żlar. Bu ama├žla zaman zaman, kom├żular├Ż Karahanl├Żlar ve Gaznelilerin s├Żn├Żrlar├Żna ta├ż├Żp, yerli halk├Żn ├żik├óyetlerine sebep oldular. Onlar├Żn bu durumunu kendileri i├žin tehlikeli g├Âren Karahanl├Żlar, Sel├žuklu ailesi i├žinde kar├Ż├ż├Żkl├Żk ├ž├Żkarmak istedilerse de ba├żaramad├Żlar. ├ťzerlerine kuvvet g├Ânderildi. Hatt├ó Yusuf Bey ├Âld├╝r├╝ld├╝. Musa Yabgu ile birle├żen Tu├░rul ve ├ça├░r├Ż beyler, Karahanl├Ż kuvvetlerini yenerek, Yusuf Bey'in intikam├Żn├Ż ald├Żlar. Siyas├« durum iyice gerginle├żti. B├Âlgede de├░i├żiklikler oldu. Bir bask├Żnla Sel├žuklular bir hayli zayiata u├░rat├Żld├Żlar. Bunun ├╝zerine ├ça├░r├Ż Bey, da├░├Żlan Sel├žuklulardan ├╝├ž bin ki├żilik bir s├╝vari kuvvetiyle, Gazneli mukavemet mevkilerini a├żarak, Do├░u Anadolu s├Żn├Żrlar├Żna kadar gitti. Van G├Âl├╝ havzas├Żndan, kuzeyde Tiflis'e kadar uzanan b├Âlgede ke├żif harek├ót├Ż yapt├Ż. Ermeni ve G├╝rc├╝ kuvvetlerini yenerek, b├Âlgenin otlak ve yaylaklar├Żn├Żn ke├żfiyle, gerekli siyas├«, etnik, k├╝lt├╝rel ve asker├« stratejik bilgileri toplad├Ż. Bizans ├żehirlerine girdi. Ke├żif harek├ót├Ż neticesinde, b├Âlgenin, Sel├žuklular├Żn yerle├żmesine m├╝sait oldu├░unu tespit ederek Tu├░rul Bey'e bildirdi.

         Sel├žuklular├Żn esir yabgusu Arslan, 1032 y├Żl├Żnda, Hindistan'da hapsedilmi├ż bulundu├░u K├ólencer Kalesinde ├Âl├╝nce, Gaznelilerle ili├żkiler daha da bozuldu. Musa Yabgu ile ye├░enleri ├ça├░r├Ż ve Tu├░rul beyler kumandas├Żndaki Sel├žuklu ve T├╝rkmen g├╝├žleri, b├Âlgenin en stratejik mevkiinde yer alan ve Gaznelilere ait olan Horasan'a ani bir taarruzla girerek, Merv, Ni├żabur ve Serahs havalisini ele ge├žirdiler. Gazne sultan├Ż Mesud, Sel├žuklular├Ż tan├Żmak zorunda kald├Ż. Musa Yabgu'ya, Tu├░rul ve ├ça├░r├Ż beylere bulunduklar├Ż yerlerin valiliklerini verdi. 1035 y├Żl├Żnda yap├Żlan bu antla├żma, d├Ârt ay gibi k├Żsa bir s├╝re devam etti. Yeniden ba├żlayan Gazneli-Sel├žuklu m├╝cadelesi, daha da ├żiddetlendi. Sel├žuklular, hafif s├╝vari kuvvetleriyle, Gaznelilerin fillerle takviye edilmi├ż, a├░├Żr te├žhizatl├Ż, ├žo├░u piyadeden meydana gelen ordusuna, gerilla sava├żlar├Żyla ├žok kay├Żp verdirdiler. 1038 y├Żl├Żnda Serahs civar├Żnda yap├Żlan sava├żta, Gazneli ordusu a├░├Żr bir yenilgiye u├░rad├Ż. Gazneli Sultan Mesud, b├╝y├╝k bir devlet adam├Ż, cesur bir kumandan olmas├Żna ra├░men, bu yenilgiden sonra Ni├żabur'u Sel├žuklulara b├Żrak├Żp, kesin sonu├ž al├Żnacak b├╝y├╝k sava├ż├Ż devaml├Ż geciktirdi. Tu├░rul Beyin ├╝vey karde├żi ├Łbrahim Y├Żnal, 1038'de Ni├żabur'u al├Żp, Tu├░rul Bey ad├Żna hutbe okuttu. Ni├żabur'a gelen Tu├░rul Beyi muhte├żem bir t├Ârenle kar├ż├Żlad├Ż. Tu├░rul Bey Sultan├╝'l-Muazzam (B├╝y├╝k Sultan), ├ça├░r├Ż Bey de Melik├╝'l-M├╝l├╗k (H├╝k├╝mdarlar├Żn H├╝k├╝mdar├Ż) unvan├Żn├Ż ald├Ż. B├╝y├╝k Sel├žuklu ├Łmparatorlu├░u'nun kurulu├ż ve istikl├ólini (ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż) ilan ettiler. Sel├žuklu-Gazneli m├╝cadelesi, 23 May├Żs 1040 Dandanakan Meydan Sava├ż├Ż ve Sel├žuklular├Żn ├╝st├╝nl├╝├░├╝ ele ge├žirmesiyle neticelendi.

[/font][/size][/b]

MiM

Sel├žuklular├Żn Y├╝kseli├żi

          Dandanakan'├Żn muzaffer ba├żkumandan├Ż ├ça├░r├Ż Bey, zafer sonras├Żnda verilen toy, yani b├╝y├╝k ziyafette, ├╝st├╝n idarecilik vasf├Ż ve keskin siyas├« zek├ós├Żn├Ż takdir etti├░i karde├żi Tu├░rul Beyi Sel├žuklu Sultan├Ż ilan etti. Merv, ba├żkent yap├Żld├Ż. Toplanan kurultayda, fethedilecek yerlerle, idareciler tespit edildi. Ceyhun ile Gazne aras├Żndaki b├Âlge ├ça├░r├Ż Beye, Bust-Sistan havalisi Musa Yabgu'ya, Ni├żabur'dan itibaren b├╝t├╝n bat├Ż b├Âlgeleri Tu├░rul Beye verildi. ├ça├░r├Ż Beyin o├░lu Yakut├« ile ├Łbrahim Y├Żnal, bat├Ż cephesinde g├Ârev ald├Żlar. Hanedandan Arslan Yabgu'nun o├░lu Kutalm├Ż├ż, C├╝rc├ón ve Damgan'a, ├ça├░r├Ż Beyin o├░lu Kara Arslan Kavurd ise, Kirman havalisine tayin olundular. G├Ârev taksiminin ard├Żndan, k├Żsa zamanda, kuzeyde Harezm dahil, Mavera├╝nnehir, Sistan, Mekran b├Âlgesi, Kirman ve civar├Ż, H├╝rm├╝z emirli├░i, hatta Arabistan Yar├Żmadas├Żnda Umman ve dolaylar├Ż ile C├╝rc├ón, B├ódgis, Huttal├ón tamamen zapt edildi. Tu├░rul Bey, Taberistan, Kazvin, Dihistan, ├Łsfahan, Nihavend, Rey ve ├×ehrezur'u alarak devletin s├Żn├Żrlar├Żn├Ż geni├żletti. 1046'da Gence, 1048'de Erzen, Karaz, Hasankale, Erzurum ve havalisindeki G├╝rc├╝, Ermeni ve Bizans ordular├Ż yenilgiye u├░rat├Żld├Ż.

          Hen├╝z yeni kurulan devlet, k├Żsa zamanda, B├╝veyh├«lerin i├żgalindeki Ba├░dat hari├ž, b├Âlgedeki b├╝t├╝n ├Łslam topraklar├Żna hakim oldu. Sultan Tu├░rul, B├╝veyh├«lerin i├żgalindeki halifelik merkezi olan Ba├░dat'├Ż kurtarmak i├žin, Abbas├« halifesi El-Kaim bi-Emrillah'├Żn davetiyle 17 Ocak 1055'te Ba├░dat'a girdi. Halifenin, ├ólimlerin ve S├╝nn├« M├╝sl├╝manlar├Żn b├╝y├╝k memnuniyetle kar├ż├Żlad├Ż├░├Ż Tu├░rul Bey, B├╝veyh├« H├╝k├╝mdarl├Ż├░├Żn├Ż y├Żkarak, Abbas├« halifeli├░ini yeniden ihya etti. ├Łslam d├╝nyas├Żn├Żn takdirini kazan├Żp, b├╝y├╝k iltifatlara kavu├żtu. Halifeli├░e kar├ż├Ż yap├Żlan Fat├Żm├« sald├Żr├Żlar├Żn├Ż bertaraf etti. Halifelik makam├Żna ve Ba├░dat ├żehrine hizmetinden dolay├Ż, 25 Ocak 1058'de Tu├░rul Bey'e iki alt├Żn k├Żl├Ż├ž ku├żatan Halife, onu, do├░unun ve bat├Żn├Żn h├╝k├╝mdar├Ż ilan etti. Sel├žuklu sultan├Żn├Żn, halife taraf├Żndan "D├╝nya Hakan├Ż" ilan edilmesi, T├╝rklere b├╝y├╝k itibar kazand├Żrd├Ż├░├Ż gibi, Alplik ruhunu ok├żayarak, ├Łslam'├Ż yayma ├žabalar├Żna daha fazla sar├Żlmalar├Żna yol a├žt├Ż. Ayn├Ż y├Żl Tu├░rul Bey, tahrikler sebebiyle isyan eden ├╝vey karde├żi ├Łbrahim Y├Żnal'├Ż cezaland├Żrd├Ż. ├ça├░r├Ż Bey, 70 ya├żlar├Żnda 1060'ta, Tu├░rul Bey ise 1063'te yine 70 ya├ż├Żnda vefat etti. Tu├░rul Bey, devletini sa├░lam temeller ├╝zerine oturtarak, s├Żn├Żrlar├Żn├Ż Ceyhun'dan F├Żrat'a kadar geni├żletti. Anadolu ├╝zerine yapt├Żrd├Ż├░├Ż ak├Żnlarla, Bizans y├Ânetiminde bulunan b├Âlgenin T├╝rk yurdu olmas├Ż i├žin ilk harc├Ż koydu.

          Tu├░rul Beyin o├░lu olmad├Ż├░├Żndan, ├ça├░r├Ż Beyin o├░lu Muhammed Alparslan, Sel├žuklu sultan├Ż oldu. Ba├ża ge├žer ge├žmez, amcas├Żn├Żn veziri Am├«d├╝lm├╝lk'├╝ g├Ârevden alarak, yerine Nizam├╝lm├╝lk'├╝ tayin etti. Sultan Alparslan, tahta ge├žmek iddias├Żnda bulunan di├░er rakiplerini bertaraf ettikten sonra, bat├Żya y├Ânelerek fetihlere ba├żlad├Ż. Kafkaslardan dola├ż├Żp mahall├« k├╝├ž├╝k krall├Żklar├Ż itaati alt├Żna ald├Ż. Do├░u Anadolu'nun kuzeydo├░u ucundaki me├żhur Ani kalesini 1064'te fethederek, 16 A├░ustos 1064'te Kars'a girdi. Ani, Hristiyan ├óleminin kutsal yerlerinden biriydi. Bu fetihler ├Łslam d├╝nyas├Żnda b├╝y├╝k sevin├ž kayna├░├Ż oldu ve halife Kaim bi-Emrillah, Alparslan'a, "fetihler babas├Ż", yani ├žok fetheden anlam├Żna gelen "Eb├╝'l-Feth" lakab├Żn├Ż verdi. Sultan, 1065 y├Żl├Ż sonlar├Żnda do├░uya y├Ânelerek, ├ťst-Yurd ve Mang├Ż├żlak taraflar├Żna y├╝r├╝d├╝. Ba├żar├Ż ile biten seferin sonunda; ticaret yollar├Żn├Ż vuran K├Żp├žak ve T├╝rkmenler itaat alt├Żna al├Żnd├Ż.

          Alparslan, 1067 senesinde Kirman meliki olan karde├żi Kavurd'un isyan├Żyla kar├ż├Żla├żt├Ż. Bu isyan├Ż k├Żsa s├╝rede bast├Żrd├Ż. ├ľncelikle M├╝sl├╝manlar aras├Żnda birli├░in sa├░lanmas├Żn├Ż arzu eden Alparslan, Bahreyn taraflar├Żndaki Karmat├« sap├Żklar├Ż ve ├ľnasya'daki ├×i├«-Fat├Żm├« kal├Żnt├Żlar├Żn├Ż temizlemek i├žin harekete ge├žti. ├×i├«-Fat├Żm├« bask├Żs├Żn├Żn ├Łslam ├╝lkeleri ├╝zerinden kalkmakta oldu├░unu g├Âren Mekke ├żer├«fi, Alparslan'a itaatini arz ederek, hutbeyi Abbas├« halifesi ve Sultan Alparslan ad├Żna okutmaya ba├żlad├Ż. Do├░uda ve Bat├Żda sistemli bir ├żekilde yap├Żlan fetih hareketleri; 1067 y├Żl├Żnda Anadolu'da ba├żlat├Żlan y├Żpratma ve y├Żld├Żrma ak├Żnlar├Ż, 26 A├░ustos 1071'deki Malazgirt Sava├ż├Żna kadar devam etti. Malazgirt Zaferiyle Sel├žuklulara kap├Żlar├Ż a├ž├Żlan Anadolu, T├╝rkiye T├╝rklerinin istikbaldeki yurdu durumuna girdi.

          Malazgirt Zaferi sonras├Żnda, Bizans imparatoru Diogenes ile yap├Żlan antla├żma, tahttan indirildi├░i i├žin uygulanamad├Ż. Sultan Alparslan, antla├żman├Żn silah zoruyla tatbikini kumandan ve beylerine emrederek, b├╝t├╝n Anadolu'nun fethini istedi. Sel├žuklu emrindeki T├╝rkmen boylar├Ż, Orta Asya'dan bat├Żya sevkedilerek, Do├░u Anadolu'daki Bizans hududuna g├Ânderildi. Sel├žuklular├Żn gaz├ó ak├Żnlar├Żna kar├ż├Ż koyamayan Bizans kale ve garnizonlar├Ż, T├╝rklerin eline ge├žti. T├╝rk ak├Żnlar├Ż, Marmara Denizi sahillerine kadar uzand├Ż ve fethedilen Anadolu, isk├ón edildi. Anadolu'nun T├╝rkle├żip ├Łslamla├żmas├Ż i├žin gerekli b├╝t├╝n tedbirler al├Żnd├Ż. Sultan Alparslan, ├ž├Żkt├Ż├░├Ż Mavera├╝nnehir seferinde, esir al├Żnan bir kale kumandan├Ż taraf├Żndan ├żehit edildi. T├╝rk tarihinin b├╝y├╝k sultanlar├Żndan olan Alparslan, enerjisi, disiplini, yi├░itli├░i ve adaletiyle temay├╝z etmi├żti.

          Alparslan vefat etti├░inde, devlet topraklar├Ż, do├░uda Ka├żgar'dan, bat├Żda Ege k├Ży├Żlar├Ż ve ├Łstanbul Bo├░az├Żna, kuzeyde Hazar-Aral aras├Żndan, g├╝neyde Yemen'e kadar olan bir b├Âlgeye yay├Żlm├Ż├żt├Ż.

          Alparslan'├Żn yerine o├░lu ve veliaht├Ż Melik├żah, Sel├žuklu sultan├Ż oldu. Sultanl├Ż├░├Żn├Ż tan├Żmayan amcas├Ż Kavurd ile, Kerez'de yap├Żlan sava├ż├Ż kazanan Melik├żah, birka├ž g├╝n sonra Kavurd'un ├Âl├╝m├╝yle, devlet i├žinde asayi├żi k├Żsa s├╝rede sa├░lad├Ż. ├Ł├ž i├żlerini halleden Melik├żah, taht m├╝cadelesinden faydalanarak Sel├žuklu hudutlar├Żna sald├Żran Gaznelilerle Karahanl├Żlara kar├ż├Ż sefere ├ž├Żk├Żp onlar├Ż anla├żmaya mecbur etti.

          Do├░u s├Żn├Żrlar├Żn├Żn g├╝venli├░ini sa├░layan Melik├żah, babas├Żn├Żn veziri ve kendisinin de hocas├Ż olan, sap├Żk ve bat├Żn├« ak├Żmlara kar├ż├Ż S├╝nn├«li├░in m├╝dafaas├Ż i├žin Nizamiye Medreselerini kuran Nizam├╝lm├╝lk'ten vezirli├░e devam etmesini istedi. Bu sayede B├╝y├╝k Sel├žuklu ├Łmparatorlu├░u'na ve ├Łslam d├╝nyas├Żna ├žok hizmet etmesine vesile oldu.

          Sultan Melik├żah, ├žok sakin, affedici, fakat devlet ve millet i├żlerinde ├žok cidd├«, m├╝stesna bir ├żahsiyetti. Devrinde bozk├Żrlardaki T├╝rk boylar├Żn├Ż, b├╝t├╝n ├Łran'├Ż, Arabistan'├Ż, Suriye ve Filistin'i y├Ânetimi alt├Żna ald├Ż. Anadolu'nun fethi ├╝zerinde hassasiyetle durup, babas├Żn├Żn g├Ârevlendirdi├░i amcao├░lu Kutalm├Ż├żo├░lu S├╝leyman ├×ah ve T├╝rkmen beylerinden Alp ├Łlig, Artuk Bey, Mansur, Dolat gibi komutanlarla fetihleri s├╝rd├╝rd├╝. Sel├žuklu komutanlar├Ż, Bizans'├Żn T├╝rklere kar├ż├Ż kurdu├░u ├ľlmezler adl├Ż asker├« birlikleri ma├░lup ettiler. Artuk Bey, Bizans kuvvetlerini, 1074'te Sapanca ├ževresinde yenerek, y├╝z binden fazla T├╝rk'├╝, ├Łzmit'ten ├ťsk├╝dar'a kadar olan sahaya yerle├żtirdi.

          Kutalm├Ż├żo├░lu S├╝leyman ├×ah, g├╝neydo├░u harek├ót├Żyla, Adana dolaylar├Żn├Ż fethetmekle me├żguld├╝. F├Żrat'├Ż ge├žerek ├çukurova, Mara├ż, Tarsus, Antep ve Urfa'ya da├░├Żlan Ermeni ve ├╝cretli Frank askerlerini Antakya'da, G├╝m├╝├żtigin de Nizip, ├émid (Diyarbak├Żr) ve Urfa civar├Żnda Bizans kuvvetlerini ma├░lup ettiler.

          Artuk Bey, Sultan Melik├żah'├Żn emriyle, Do├░u harek├ót├Żn├Ż idare etti. 1074-1077 y├Żllar├Ż aras├Żnda Sivas, Tokat, ├çorum havalisini, Ye├żil├Żrmak ve Kelkit havzalar├Żn├Ż ele ge├žirdi. Artuk Beyden sonra yerine Dani├żmend Gazi ge├žerek, Amasya ve civar├Żn├Ż Karadeniz'e kadar ald├Ż. Meng├╝c├╝k Gazi, ├×ark├« Karahisar, Erzincan ve Divri├░i havalisini; Eb├╝'l-Kas├Żm da Erzurum ve ├çoruh b├Âlgesini fethetti.

          Orta, Kuzeybat├Ż ve Bat├Ż harek├ót├Żn├Ż Kutalm├Ż├żo├░lu S├╝leyman ├×ah idare edip, Bizansl├Żlarla m├╝cadele ve onlar├Żn ├ósi kumandanlar├Żyla ittifak yapt├Ż. Bizansl├Żlar, Balkanlar'daki iktidar m├╝cadelesi ve i├ž hadiseler ├╝zerine, Sel├žuklulardan yard├Żm istediler. Yard├Żm talepleri, Sel├žuklular├Żn ├ž├Żkarlar├Ż do├░rultusunda kar├ż├Żland├Ż. S├╝leyman ├×ah, ├Łznik'e yerle├żerek, bu ├żehri, Anadolu Sel├žuklu Devleti'nin merkezi yapt├Ż. Sel├žuklular, Anadolu'da sahil ├żehirleri d├Ż├ż├Żnda, Toroslar ve ├çukurova'dan ├ťsk├╝dar'a kadar b├╝t├╝n b├Âlgeye yerle├żtiler. Bu durum kar├ż├Żs├Żnda Avrupal├Żlar, ├çin'e el├žilik heyeti g├Ândererek, Sel├žuklular├Żn do├░udan s├Żk├Ż├żt├Żr├Żlmas├Żn├Ż istediler. Ancak, sonu├ž alamad├Żlar.

          Diyarbak├Żr b├Âlgesinin fethi i├žin Sel├žuklu seferleri, Fahr├╝ddevle C├╝heyr'in ├Łsfahan'a gelmesiyle ba├żlad├Ż. Fahr├╝ddevle, buradaki ├×i├« itikadl├Ż Karmat├«lerin yola sokulmas├Ż i├žin ├žal├Ż├żan Artuk Bey ve ba├░l├Ż kuvvetlerle birlikte Diyarbak├Żr'a do├░ru yola ├ž├Żkt├Ż.

          Fahr├╝ddevle'nin komutas├Żndaki birlikler, ├ževredeki Mardin, Hasankeyf, Cizre ve daha otuz kadar kaleyi ele ge├žirdi. Diyarbak├Żr, Fahr├╝ddevle'nin o├░lu Zaim├╝ddevle emrindeki kuvvetlerin 4 May├Żs 1085'te ├żehre girmesiyle d├╝├żt├╝ ve Mervan├«ler Devleti ortadan kalkt├Ż.

          Musul'un fethine memur edilen Aksungur ve di├░er T├╝rkmen em├«rleri ├żehre sava├żmadan girdiler. Fethi takiben Musul'a gelen Melik├żah, b├╝y├╝k bir t├Ârenle kar├ż├Żland├Ż. Musul em├«rli├░ine ├×eref├╝ddevle'yi tayin etti.

          Sultan Alparslan zaman├Żndan beri Suriye ve daha g├╝neye y├╝r├╝yen ├╝nl├╝ Sel├žuklu kumandanlar├Żndan Ats├Żz, seferlerini Melik├żah zaman├Żnda da s├╝rd├╝rd├╝. Uzun s├╝re ku├żatt├Ż├░├Ż D├Żma├żk (├×am)'├Ż 1076 Mart├Żnda Sel├žuklu topraklar├Żna katt├Ż. D├Żma├żk'├Żn al├Żnmas├Żndan sonra, camilerde okunan ├×i├«-Fat├Żm├« ezan├Żn├Ż yasaklayarak, cuma hutbesini Halife Mukted├« ve Sultan Melik├żah ad├Żna okuttu. Daha sonra Sel├žuklu Devletinin "Fat├Żm├« Devletinin ortadan kald├Żr├Żlmas├Ż" politikas├Żna uygun olarak, M├Żs├Żr'a do├░ru sefere devam etti. Fakat, ba├żar├Żl├Ż olamad├Ż ve ba├żar├Żs├Żzl├Ż├░├Ż Suriye em├«rli├░inden al├Żnmas├Żna sebep oldu. Yerine, Melik├żah'├Żn karde├żi Tac├╝ddevle Tutu├ż getirildi.

          Sultan Melik├żah, karde├żi Tutu├ż ile Kutalm├Ż├żo├░lu S├╝leyman ├×ah├Żn m├╝cadelesi ├╝zerine 1086'da ├Łsfahan'dan hareket ederek, Suriye'de asayi├żi yeniden tesis etti. Halep valili├░ini Aksungur'a, Urfa'y├Ż Bozan'a, Antakya'y├Ż da Ya├░├Żs├Żyan'a verdi. 1087 y├Żl├Żnda Melik├żah, S├╝veydiye k├Ży├Żlar├Żndan Akdeniz'e ula├żt├Ż. B├Âylece Uzakdo├░udan Ortado├░uya kadar hakimiyet kurdu. D├Ân├╝├żte hilafet merkezi olan Ba├░dat'├Ż ziyaret etti. Halife Muktedi taraf├Żndan iki k├Żl├Ż├ž ku├żat├Żld├Ż ve 25 Nisan 1087'de "D├╝nya H├╝k├╝mdar├Ż" ilan edildi.




MiM

Saltanat M├╝cadelesi ve ├ç├Âk├╝├ż

          Sel├žuklular├Żn T├╝rkl├╝├░e, ├Łslam d├╝nyas├Żna ve insanl├Ż├░a yapt├Żklar├Ż hizmetlerle k├Żsa s├╝rede y├╝kselmeleri, d├╝├żmanlar├Żn├Ż h├Żzl├Ż bir faaliyet i├žine soktu. Bizansl├Żlarla ve sap├Żk f├Żrkalarla m├╝cadele eden ├ólim ve kumandanlar suikastla ├Âld├╝r├╝l├╝yordu. 1092 senesinde, ├Ânce Sel├žuklular├Żn ├╝nl├╝ veziri Nizam├╝lm├╝lk, Hasan Sabbah'├Żn fedailerinden bir bat├Żn├« taraf├Żndan; arkas├Żndan Sultan Melik├żah, Ba├░dat'ta zehirlenerek ├żehit edildiler.

          Melik├żah'├Żn ├Âl├╝m├╝yle ba├żlayan saltanat m├╝cadelesinde ├×am meliki Tutu├ż, derhal sultanl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti. Bu arada Melik├żah'├Żn han├Żm├Ż Terken Hatun da, k├╝├ž├╝k o├░lu Mahmud'u sultan ve torunu Cafer'i halifenin veliahd├Ż yapmak i├žin b├╝t├╝n g├╝c├╝yle u├░ra├żt├Ż ve 1092'de Mahmud'un saltanat├Żn├Ż ilan ederek, nam├Żna hutbe okutmaya muvaffak oldu. Yine bu arada taraftarlar├Żyla Rey'e ├žekilen Berkyaruk da sultanl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti ve Terken Hatun'un ├╝zerine g├Ânderdi├░i orduyu Burucerd'de bozguna u├░ratt├Ż. Terken Hatun'un Gence meliki ├Łsmail'i yan├Żna ├žekmesi de bir yarar sa├░lamad├Ż.

          Terken Hatun'un bir suikast neticesinde ├Âld├╝r├╝lmesiyle, saltanat m├╝cadelesi, Tutu├ż'la Berkyaruk aras├Żnda kald├Ż. Tutu├ż, Rey ├╝zerine y├╝r├╝d├╝yse de, 1093 y├Żl├Żnda vuku bulan uzun m├╝cadeleler s├Żras├Żnda bir├žok em├«r, Berkyaruk taraf├Żna ge├žti. Bu sayede Berkyaruk, kar├ż├Żs├Żnda orduyu bozguna u├░ratt├Ż. Ayr├Żca Tutu├ż'un ├Âl├╝m├╝yle b├╝t├╝n rakiplerini bertaraf ederek, Ba├░dat'ta ad├Żna hutbe okuttu.

          Sultan Berkyaruk zaman├Żnda Sel├žuklu Devleti: a) Irak ve Horasan, b) Suriye, c) Kirman, d) T├╝rkiye Sel├žuklular├Ż olmak ├╝zere d├Ârde b├Âl├╝nd├╝. Ayr├Żca Do├░u Anadolu'nun ├že├żitli yerlerinde T├╝rkmen beylikleri ve Atabeylikler ortaya ├ž├Żkt├Ż. Berkyaruk, par├žalanan Sel├žuklu ├Łmparatorlu├░unu toplamaya ba├żlad├Ż├░├Ż bir s├Żrada, Ha├žl├Ż ordular├Ż da Suriye'ye geldi. Berkyaruk, Ha├žl├Żlara ve onlar├Żn Antakya Ku├żatmas├Żna kar├ż├Ż K├╝rbo├░a'y├Ż ve Artuklu beylerini sefere g├Ânderdi. Anadolu'dan ge├žen Ha├žl├Żlar, Suriye'ye vard├Żklar├Ż zaman say├Żlar├Ż olduk├ža azalm├Ż├żt├Ż. Ancak, ├×i├«-Fat├Żm├«lerin, S├╝nn├« M├╝sl├╝manlara kar├ż├Ż Ha├žl├Żlarla ittifak yapmalar├Ż, ayr├Żca Suriye em├«rleri aras├Żndaki g├╝vensizlik ve rekabetler, Tutu├ż'un o├░lu Dukak ile birlikte Suriye kuvvetlerinin haber vermeden ├žekilmesi, Frenklerin taarruza ge├žerek, T├╝rkleri bozguna u├░ratmalar├Żna sebep oldu. Neticede ilerlemeye devam eden Ha├žl├Żlar, Antakya'y├Ż i├żgalden bir y├Żl sonra Kud├╝s'├╝ ele ge├žirip, ├żehirde ya├żayan yetmi├ż bin M├╝sl├╝man ve Yahudi’yi hunharca katlettiler.

          Bu arada Gence Meliki ve karde├żi Muhammed Tapar, Berkyaruk'a saltanat iddias├Żyla isyan etti. Berkyaruk, 1100 senesinde Sef├«drud'da ma├░lup olmas├Żna ra├░men, Muhammed Tapar'├Ż arka arkaya d├Ârt kez bozguna u├░ratt├Ż. Ahlat'a s├Ż├░├Żnan Muhammed Tapar, buran├Żn h├╝k├╝mdar├Ż S├╝lemen'i ve Ani em├«ri Menu├žehr'i hizmetine alarak yeniden sava├ża haz├Żrland├Żysa da, Sultan Berkyaruk ├žok kan akt├Ż├░├Żn├Ż, memleketin harap, em├«r ve askerlerin yorgun d├╝├żt├╝├░├╝n├╝, hazinenin bo├ż kald├Ż├░├Żn├Ż, vergilerin tahsil edilemez hale geldi├░ini ve nihayet ├Łslam d├╝├żmanlar├Żna f├Żrsat verildi├░ini beyan ederek, g├Ânderdi├░i bir el├žiyle karde├żini bar├Ż├ża ikna etti. B├Âylece 1104'te Azerbaycan'da Sef├«drud hudut olmak ├╝zere, Kafkasya'dan Suriye'ye kadar b├╝t├╝n vilayetlerde Muhammet Tapar sultan tan├Żnd├Ż. Ba├░dat, Rey, Cibal, Taberistan, Fars, Huzistan, Azerbaycan, Mekke ve Medine'nin idaresi de Berkyaruk'ta kald├Ż.

          B├╝y├╝k Sel├žuklu Devleti, iki devlete ayr├Żlmak suretiyle, T├╝rkiye ile birlikte ├╝├ž Sel├žuklu sultan├Ż ortaya ├ž├Żkt├Ż. Ancak bu durum ├žok uzun s├╝rmedi. ├ç├╝nk├╝ Berkyaruk, hastal├Żkl├Ż oldu├░u i├žin 1104 y├Żl├Żnda, yirmi alt├Ż ya├ż├Żndayken vefat etti. Sultan Berkyaruk, ├╝lkesini d├╝├ż├╝nen ve milletinin refah├Ż i├žin ├žal├Ż├żan bir kimseydi. Ancak, karde├ż kavgalar├Żn├Żn, memleketin birlik ve beraberli├░e en muhta├ž oldu├░u bir d├Âneme rastlamas├Ż Berkyaruk'u ├žok ├╝zd├╝. Buna ra├░men f├Żrsat bulduk├ža Ha├žl├Ż kuvvetleri ├╝zerine asker sevk etmekten ve darbeler vurmaktan geri kalmad├Ż.

          Berkyaruk'un vefat├Żndan sonra Muhammed Tapar, Ba├░dat ├╝zerine y├╝r├╝yerek, fazla zorluk ├žekmeden 1105'te tek ba├ż├Żna sultan oldu. ├ľnce amcas├Żn├Żn o├░lu Meng├╝bars'├Żn isyan├Żn├Ż bast├Żrd├Ż. Daha sonra ├╝lkede uzun zamand├Żr kar├Ż├ż├Żkl├Żk ├ž├Żkaran, anar├żiyi tahrik eden Bat├Żn├«lere kar├ż├Ż m├╝cadele etti. 1107'de, Bat├Żn├«lerin merkezi olan Alamut Kalesi ku├żat├Żld├Ż ve ├žok say├Żda Bat├Żn├« ├Âld├╝r├╝ld├╝. Sel├žuklular aras├Żndaki kar├Ż├ż├Żkl├Żklardan faydalanan Ha├žl├Żlar, Birinci Ha├žl├Ż Seferi sonunda Suriye'de Ha├žl├Ż devletleri kurmaya ba├żlad├Żlar. Sultan Muhammed Tapar, bunlar├Żn ├╝zerine ordular g├Ânderdiyse de, kumandanlar aras├Żnda tam anla├żma sa├░lanamad├Ż├░├Żndan kesin sonuca gidilemedi. Sefer kumandan├Ż Em├«r Mevdud, ├×am ├ťmeyye Camii'nde bir Bat├Żn├« taraf├Żndan ├Âld├╝r├╝ld├╝. Sultan, Ha├žl├Żlara kar├ż├Ż Aksungur'u kumandanl├Ż├░a getirdi. Bu arada karde├żi Sencer'i Suriye ve Horasan'daki Bat├Żn├«lerle m├╝cadele etmekle g├Ârevlendirdi. Alamut ├╝zerine de bir ordu g├Ânderdi. Sultan Muhammed Tapar'├Żn 1118'de vefat├Ż sebebiyle, bu fesat oca├░├Ż ortadan kald├Żr├Żlamad├Ż. Sultan Muhammed Tapar, ├Łsfahan'da yapt├Żrd├Ż├░├Ż medresenin bah├žesine defnedildi.

          ├Łleri gelen devlet adamlar├Ż, Muhammed Tapar'├Żn hen├╝z k├╝├ž├╝k ya├żtaki o├░lu Mahmud'u tahta ge├žirdilerse de, Melik├żah'├Żn o├░lu ve Horasan meliki olan Sencer, ye├░eni Mahmud'un sultanl├Ż├░├Żn├Ż kabul etmeyerek, saltanat iddias├Żnda bulundu. 14 A├░ustos 1119 tarihinde yap├Żlan Save Sava├ż├Żn├Ż kazanarak sultanl├Ż├░├Żn├Ż ilan eden Sencer, ye├░enine evlat muamelesi yapt├Ż ve kendi egemenli├░ini tan├Żmak ├żart├Żyla, Rey hari├ž, bat├Ż ├╝lkelerinin hakimiyetini ona b├Żrakt├Ż.

          Sultan Sencer, bat├Ż i├żlerinden ├žok do├░u ile u├░ra├żt├Ż. Gaznelilerle sava├żt├Ż. Karahanl├Żlar├Ż kendisine ba├░lad├Ż. Zaman├Ż, Sel├žuklular├Żn son parlak devriydi. Bu arada B├╝y├╝k Sel├žuklu Devletini iki b├╝y├╝k tehlike tehdit ediyordu. Bunlardan birisi, bat├Żdan Anadolu ve Suriye'ye sald├Żrmakta olan Ha├žl├Żlar, di├░eri do├░udan gelen ve devletin do├░u s├Żn├Żrlar├Żn├Ż zorlayan Karahitaylard├Ż. Sultan, yaln├Żz bu ikinci tehlikeyle u├░ra├żt├Ż. Do├░u Karahanl├Żlar Devletini y├Żkarak Seyhun boylar├Żn├Ż zorlayan Karahitaylarla ├žarp├Ż├żan Sencer, onlarla 10 Eyl├╝l 1141 y├Żl├Żnda yapt├Ż├░├Ż Katvan Meydan Sava├ż├Żn├Ż kaybetti. Bu muharebeden sonra, Seyhun nehrine kadar olan topraklar Karahitaylar├Żn eline ge├žti. Katvan Meydan Muharebesiyle, B├╝y├╝k Sel├žuklu Devleti tarihinde yeni bir devir ba├żlad├Ż ve Sel├žuklu ├╝lkesi, M├╝sl├╝man olmayan T├╝rk ve Mo├░ol birliklerinin istilas├Żna u├░rad├Ż.

          Sultan Sencer'in bu yenilgisinden faydalanmak isteyen Gur h├╝k├╝mdar├Ż Al├óeddin H├╝seyin, y├Żll├Żk vergiyi vermemek, sultanl├Żk pe├żinde ko├żmak gibi davran├Ż├żlarla, Sencer'e olan t├óbili├░inden kurtulmaya ├žal├Ż├ż├Żyordu. Zaten, s├Żn├Żrlar├Żn├Ż fazla geni├żletmesi, b├Âlgenin g├╝├ž dengesini bozmakta ve bu durum Sultan Sencer'i endi├żeye d├╝├ż├╝rmekteydi. B├╝y├╝k kuvvetlere sahip olan Gurlular ├╝zerine y├╝r├╝yen Sultan Sencer, Haziran 1152'de yapt├Ż├░├Ż muharebede Gur ordusunu yenerek, Katvan'da kaybedilen itibar├Ż yeniden sa├░lad├Ż.

          Gur galibiyetinden eri├żilen ihti├żam fazla uzun s├╝rmedi. Vergi tahsili s├Żras├Żnda yap├Żlan haks├Żzl├Żk y├╝z├╝nden, kendi soyundan olan O├░uzlarla baz├Ż em├«rler aras├Żndaki ihtilaflar gittik├že b├╝y├╝d├╝. Sultan Sencer, bir k├Żs├Żm em├«rlerin ├Żsrar├Ż ile, g├Â├žebe o├░uzlar├Żn ├╝zerine y├╝r├╝mek zorunda kald├Ż. 1153 y├Żl├Ż Mart ay├Żnda Belh civar├Żnda, O├░uzlarla yap├Żlan sava├ż├Ż Sel├žuklular kaybettiler. Bu a├░├Żr yenilginin sonunda Sultan Sencer esir d├╝├żt├╝. O├░uzlar, Sencer'e esir de olsa sultan g├Âz├╝yle bakt├Żlar.

          Esir Sultan├Ż kurtarmak i├žin ilk harekete ge├žen, onu sava├ża s├╝r├╝kleyen Belh valisi Em├«r Kumac'├Żn torunu M├╝eyyed Ayaba oldu. Sencer, her ne kadar g├╝nd├╝z tahtta oturtuluyor ve zahir├« bir iltifat g├Âr├╝yorsa da geceleri demir bir kafeste uyuyordu. Onun ad├Żna ├žok usuls├╝z i├żler yap├Żl├Żyor ve baz├Ż vaatlerde bulunuluyordu. Bu durum kar├ż├Żs├Żnda Sencer, 1156 y├Żl├Ż Nisan ay├Żnda ka├žmaya muvaffak oldu. Fakat a├░├Żr O├░uz darbesi alt├Żnda ├ž├Âken, i├ž huzursuzluk ve istikrars├Żzl├Ż├░a maruz kalan B├╝y├╝k Sel├žuklu Devleti, kendini toplayamad├Ż. Her ne kadar t├óbi beyler, Sencer'e kurtulu├żundan dolay├Ż memnuniyetlerini ve ba├░l├Żl├Żklar├Żn├Ż bildirmi├żlerse de, Sel├žuklu kumandanlar├Ż aras├Żndaki m├╝cadele Sultana gerekli imk├ón├Ż sa├░lamad├Ż. Sencer, 9 May├Żs 1157 senesinde yetmi├ż ├╝├ž ya├ż├Żnda vefat etti. Merv'de daha ├Ânce yapt├Żrd├Ż├░├Ż D├ór├╝'l-Apir'de defnedildi. Onun vefat├Żndan sonra B├╝y├╝k Sel├žuklu Devletinin ├Łran, Irak, Suriye ve Anadolu'daki par├žalar├Ż, Sel├žuklu Hanedan├Żna mensup ki├żilerce idare edilip, on d├Ârd├╝nc├╝ y├╝zy├Żla kadar devam edenler oldu.


MiM

Devlet Te├żkilat├Ż, K├╝lt├╝r ve Medeniyet

          Devlet Te├żkilat├Ż: Sel├žuklular├Ż meydana getiren O├░uzlar, Orta Asya'dan Mavera├╝nnehir ve Horasan'a gelince b├╝t├╝n├╝yle ├Łslamiyet’i kabul ettiler. M├╝sl├╝man olmalar├Żyla eski bozk├Żr k├╝lt├╝r├╝n├╝n ├Łslam’a ayk├Żr├Ż olmayan m├╝esseselerini sentezle├żtirdiler. T├╝rk Devlet gelene├░inin esas├Żn├Ż te├żkil etti├░i Sel├žuklu devlet te├żkilat├Ż; Karahanl├Ż, S├óm├ónl├Ż, Gazneli ve Abbas├« devletleri te├żkilatlar├Żndan geni├ż ├Âl├ž├╝de faydalanm├Ż├ż ve bunlar├Ż kendi b├╝nyesinde m├╝kemmel bir surette uygulam├Ż├żt├Żr.

          H├╝k├╝mdar: T├Âre ve m├╝esseselerin tan├Żd├Ż├░├Ż haklarla devletin tek hakimidir. Sultan unvanl├Ż h├╝k├╝mdarlara genellikle Sultan├╝l├ózam denilirdi. T├╝rklerdeki H├ókan veya Ka├░an, bat├Żdaki imparator kelimesinin kar├ż├Żl├Ż├░├Żd├Żr. Sultan, T├╝rk├že ad├Żn├Żn yan├Żnda ├Łslam├« ad da ta├ż├Żrd├Ż. Halife taraf├Żndan k├╝nye ve lakap da verilirdi. Sultan merkezde oturur, ├╝lke topraklar├Ż hanedan mensuplar├Żnca idare edilirdi. Merkeze ba├░l├Ż beylik ve atabeylikler vard├Ż. Sultan├Żn hakim oldu├░u ├╝lkelerde ad├Żna hutbe okunur ve para bas├Żl├Żrd├Ż. Fermanlara ve d├«van├Żn kararlar├Żna b├╝y├╝k sultan├Żn imzas├Ż yerine tu├░ra ├žekilip, tevki├« (ni├żan) yaz├Żl├Żr ve emir ondan sonra y├╝r├╝rl├╝├░e girerdi. Harplerde ve devlet ileri gelenleriyle yapt├Ż├░├Ż seyahatlerde, hakimiyet i├żareti olarak, ba├ż├Żn├Żn ├╝st├╝nde atlastan veya alt├Żn s├Żrmal├Ż kadifeden yap├Żlm├Ż├ż ├žetr (h├╝k├╝mdar ├żemsiyesi) tutulurdu. ├çetre, sultan├Żn ok ve yaydan meydana gelen armalar├Ż i├żlenirdi. H├╝k├╝mdarl├Żk saray├Żn├Żn kap├Żs├Żnda veya saltanat ├žad├Żr├Żn├Żn ├Ân├╝nde, namaz vakitlerinde, g├╝nde be├ż defa nevbet (mehter) ├žal├Żn├Żrd├Ż. Sultan, haftan├Żn belirli g├╝nlerinde devlet ileri gelenleriyle y├╝ksek mevkili memur ve kumandanlar├Ż huzuruna kabul edip, ├╝lke meselelerini g├Âr├╝├ż├╝r ahalinin halinden haberdar olurdu.

          Saray Te├żkilat├Ż: Sarayda sultan├Żn ailesi ve maiyeti otururdu. Saray te├żkilat├Ż ve te├żrifat├ž├Żl├Żk, ├Ânceleri O├░uz t├Âresine g├Âre yap├Żl├Żrken, sonralar├Ż ├Łslam├« h├╝viyet kazand├Ż. Sarayda, sultanla d├«vanlar aras├Żndaki irtibat├Ż H├ócib├╝'l-hacib denilen H├ócib sa├░lar; ├Ârf├« meselelerin hallinde kad├Żya da yard├Żmc├Ż olurdu. H├ócibler, sultan├Żn g├╝vendi├░i ki├żiler aras├Żndan se├žilirdi.

          Em├«r-i Cand├ór: Saray muhaf├Żzlar├Żn├Żn ba├ż├Ż olup, maiyetindeki hassa birlikleriyle saray├Żn ve sultan├Żn emniyetini sa├░lamakla g├Ârevliydi. Silahdar, merasimlerde sultan├Żn silahlar├Żn├Ż ta├ż├Żrd├Ż ve silahhanedeki muhaf├Żzlar├Żn ├ómiriydi.

          Em├«r-i Alem: Sultan├Żn "Rayet-i Devlet" denilen bayra├░├Żn├Ż, saltanat sancaklar├Żn├Ż ta├ż├Żmak ve muhafaza etmekle g├Ârevliydi. Em├«r-i alemin maiyetinde alemdarlar vard├Ż. Yasac├Ż, bayrak ve nevbet tak├Żm├Żn├Ż muhafaza ve idare ederdi.

          C├ómed├ór: Sultan├Żn elbiselerinin muhaf├Żz├Żyd├Ż. Em├«r-i meclis, sultan├Żn ziyafetlerini haz├Żrlat├Żp, te├żrifat├ž├Żl├Żk yapard├Ż. Em├«r-i ├çe├żnig├«r, sultan├Żn yemeklerini haz├Żrlayan ve sofra hizmetlerini yapan ├že├żnigirlerin amiriydi. ├×erabdar-├Ż has, sultan├Żn ├żerbetlerini haz├Żrlamakla, haftan├Żn belirli g├╝nlerinde toplanan mecliste ve yemeklerde hizmetle g├Ârevliydi. Serhenk (├çavu├ż), t├Ârenlerde ve sultan├Żn seyahatlerinde yol a├žard├Ż. Ayr├Żca, Abd├ór, Em├«r-i ├éhur, ├ťstad├╝dd├ór, Vek├«l-i Has, Em├«r-i ├×ik├ór, Bazd├ór ve Nedimler de sarayda vazifeli ki├żiler aras├Żndayd├Ż.

          H├╝k├╗met: B├╝y├╝k d├«van denilen "d├«van-├Ż saltanat"ta devletin umumi i├żleri g├Âr├╝├ż├╝l├╝p y├╝r├╝t├╝l├╝rd├╝. Sel├žuklularda b├╝y├╝k d├«vandan ba├żka, devletin mal├«, asker├«, adl├« ve di├░er i├żlerine bakan d├«vanlar da vard├Ż. D├«van ba├żkan├Ż, sultan├Żn mutla vekili olan S├óhib, S├óhib-i D├«van ve H├óce-i B├╝z├╝rg de denilen vezirdi. Vezir bir tane olup, al├ómet olarak dest├ór (sar├Żk) ve alt├Żn divit verilirdi. Vezirin dividi, Dev├ótd├ór'da olup, ayn├Ż zamanda s├Żr k├ótipli├░i de yapard├Ż.

          Sel├žuklularda, ├Łstif├ó d├«van├Ż, mal├« i├żlerle ilgilenir, en ├Ânemli ├╝yesine M├╝stevf├« denirdi. Tu├░ra d├«van├Ż, ferman, berat, men├żur, mektup dahil, yaz├Ż├żmalara tu├░ra ├žekerdi. ├Ł├żraf d├«van├Ż; M├╝├żrif-i mem├ólik de denilen m├╝├żrifin ├ómirli├░inde genel tefti├ż yapard├Ż. D├«van-├Ż arz'a, Arz├╝'l-cey├ż ba├żkanl├Żk ederdi. Em├«r-i ariz de denilen bu zat├Żn ba├żkanl├Ż├░├Żndaki te├żkilat, mill├« savunma hizmetleri ve ordunun ihtiya├žlar├Żn├Ż kar├ż├Żlamakla vazifeliydi. ├×ehzadelerin yeti├żmesiyle ilgilenen atabeyler, eyalet merkezlerinde g├╝venlik hizmetleriyle ilgilenen ve ├ż├Żhne (veya ├żahne) denilen asker├« valiler, m├╝lk├« idareden mesul olan ├ómiller ve zab├Żta hizmetleriyle "emr-i bi'l ma'r├╗f ve nehy-i ani'l-m├╝nker" (iyili├░i emredip k├Ât├╝l├╝kten sak├Żnd├Żrma) g├Ârevini ├╝stlenmi├ż olan muhtesipler de h├╝k├╝met te├żkilat├Ż i├žinde yer al├Żrd├Ż.

          Adl├« Te├żkilat: Adliye; ├żer'├« ve ├Ârf├« kaz├ó olmak ├╝zere ikiye ayr├Żl├Żrd├Ż. ├×er'├« davalara kad├Żlar bakard├Ż. K├ód├Ż'l-kud├ót denilen ba├ż kad├Ż, Ba├░dat'ta bulunur, merkezde mahkeme ba├żkanl├Ż├░├Ż yapard├Ż. Ba├ż kad├Ż, di├░er kad├Żlar├Ż da tefti├ż ederdi. Kad├Żlar, ├żer'├« davalar, tereke (miras), hayr├ót ve vak├Żf i├żlerine bakarlard├Ż. Sel├žuklu T├╝rkleri, Hanef├« mezhebinde olduklar├Żndan, davalar ve meseleler, bu mezhebin h├╝k├╝mlerine g├Âre halledilirdi. Yanl├Ż├ż bir karar verilmi├żse, ├Âteki kad├Żlar, durumu sultana bildirerek, d├╝zeltme yap├Żl├Żr, hatan├Żn ├Ân├╝ne ge├žilirdi. Kad├Żlar├Żn yeti├żmesine ├žok dikkat edilirdi.

          ├ľrf├« mahkemelerin ba├ż├Żnda, Em├«r-i d├ód denilen adalet em├«ri bulunurdu. Bunlar, devlete, kanunlara ve emirlere kar├ż├Ż gelenlerin davalar├Żna, siyas├« su├žlara bakarlard├Ż. Bir nevi ola├░an├╝st├╝ mahkemeler demek olan D├«van-├Ż mezalim'e ba├żkanl├Żk ederlerdi. Kazaskerler (Kad├Żaskerler), ordu mensuplar├Żn├Żn davalar├Żna bakard├Ż. Dine ayk├Żr├Ż g├Âr├╝len her harekete muhtesip, an├Żnda m├╝dahale ederdi. Adliye mensuplar├Ż, ba├░├Żms├Żz olup, b├╝y├╝k d├«vana ve eyalet d├«vanlara ba├░l├Ż de├░ildiler.

          Ordu: Devletin temeli olan ordu, Hassa ordusu ve t├Żmarl├Ż sipahilerden meydana eliyordu. sarayda ├Âzel olarak yeti├żtirilip, do├░rudan sultana ba├░l├Ż olan Gulam├ón-├Ż saray askerleri ├že├żitli milletlerden se├žilirdi. Bunlar senede d├Ârt defa maa├ż al├Żrlard├Ż. Hassa ordusu; melik, vali, vezir ve di├░er y├╝ksek r├╝tbeli devlet memurlar├Żn├Żn emri alt├Żnda, her an harekete haz├Żr askerler olup maa├żl├Żyd├Żlar.

          Sipahiler; s├╝vari kuvvetleriydi. Sipahi ordusu mensuplar├Żndan her biri, ├╝lkenin ├že├żitli b├Âlgelerinde kendilerine tahsis edilen topraklar├Żn (ikta=dirlik) gelirlerinden ge├žimlerini sa├░l├Żyordu. Sel├žuklular, asker├« iktalar sayesinde, maa├ż ├Âdemeden bir orduyu beslemi├ż, m├╝him bir T├╝rkmen n├╝fusunu topra├░a ve devlete ba├░layarak isk├ón etmi├żti. Bu sayede ├╝retimin artmas├Żn├Ż, halk ile h├╝k├╝met aras├Żnda yeni asker├« ve idar├« bir kadronun kurulmas├Żn├Ż temin etmi├żti. Bin s├╝variden fazla asker besleyen ikta sahipleri vard├Ż. B├╝y├╝k Sel├žuklularda ordu mevcudu, 400.000'e kadar ├ž├Żkt├Ż. Bunun 46.000'i merkezde, geri kalan├Ż devletin di├░er b├Âlgelerine da├░├Żlm├Ż├ż durumdayd├Ż. ├Łkta sistemiyle, ├╝lke menfaatlerini ├óhenkle├żtirip, kudretli asker├« ve idar├« te├żkilata sahip oldular. Ayn├Ż sistem, Osmanl├Żlar├Ż da etkiledi. Halk aras├Żndan Ha├żer denilen ├╝cretli askerler de al├Żn├Żrd├Ż. Ayr├Żca g├Ân├╝ll├╝ G├óziy├ón ve ├že├żitli asker├« s├Żn├Żflar da vard├Ż.

          Sel├žuklu ordusunun gezici hastaneleri ve ├çerge denilen hamamlar├Ż vard├Ż. Orduda hafif silah olarak ok, yay, k├Żl├Ż├ž, kalkan, m├Żzrak, harbe, s├Âk├╝, bozdo├░an da denilen topuz, g├╝rz, balta, nacak, ├žekre, zemberek, pala, cev├żen (z├Żrh) ve ├žokal kullan├Żl├Żrd├Ż. Ordunun silahlar├Ż ├╝lke i├žinden, en iyi malzeme kullan├Żlarak, sanat├Żnda pek mahir ustalar taraf├Żndan imal edilirdi. B├╝y├╝k Sel├žuklularda deniz kuvvetleri olmamas├Żna ra├░men, ba├░l├Ż devletlerde vard├Ż. Ordunun ihtiyac├Żn├Żn kar├ż├Żlanmas├Ż ve meselelerin halline D├«van├╝'l-cey├ż bakard├Ż.

          Sosyal Hayat: Sel├žuklularda s├Żn├Żfs├Żz bir cemiyet hayat├Ż vard├Ż. Sosyal yap├Ż, Orta├ža├░ Avrupas├Ż’ndan tamamen ayr├Żd├Żr. Toplum; Sel├žuklu hanedan├Ż ve mensuplar├Ż ba├żta olmak ├╝zere asker├« ve m├╝lk├« rical ile devlet te├żkilat├Ż d├Ż├ż├Żnda kalan ahaliden meydana geliyorsa da, Avrupa'daki gibi s├Żn├Żf, Hindistan'daki gibi kast sistemi mevcut de├░ildi. Hanedan ve devlet ileri gelenlerinin b├╝y├╝k yetkileri olmas├Żna ra├░men, ├żehirde ve k├Âyde ya├żayan halk├Żn, kanun kar├ż├Żs├Żnda hak ve vazifeleri vard├Ż. ├×er'├« h├╝k├╝mler kar├ż├Żs├Żnda herkes e├żitti. K├Âyl├╝ h├╝r olup, topra├░├Żn h├ós ve ikta olu├żuna g├Âre h├╝k├╝metin himayesi alt├Żnda ├žal├Ż├ż├Żrd├Ż. Vergisini verirdi. M├╝lk, topraklar, veraset yoluyla ├žocuklara ge├žerdi.

          ├Łktisad├« ve Ticar├« Hayat: Sel├žuklular├Żn hakim oldu├░u Horasan, ├Łran, Irak, Anadolu ve di├░er Ortado├░u ├╝lkeleri bu devirde, ekonomik bak├Żmdan en y├╝ksek seviyeye ├ž├Żkarak, milletler ve k├Żtalar aras├Ż ticarette k├Âpr├╝ g├Ârevi g├Âr├╝yordu. Sel├žuklu ├╝lkesinin her t├╝rl├╝ zira├« mahsul├╝n yeti├żmesine m├╝sait iklim, co├░raf├« ve do├░al zenginliklere sahip olmas├Ż sayesinde bol mahsul yeti├żiyordu. Tah├Żl s├Żk├Żnt├Żs├Ż ├žekilmeyip, o g├╝nk├╝ ├żartlarda fiyat├Ż da ucuzdu. ├ťlke i├žinde ve d├Ż├ż├Żnda, k├Żtalar ve milletleraras├Ż ticareti emniyetle sa├░layan yol ve kervansaraylar yap├Żlm├Ż├żt├Ż.

          Yabanc├Ż ├╝lkelerle ticar├« anla├żmalar yap├Żl├Żp, ├žok d├╝├ż├╝k g├╝mr├╝k tarifeleriyle ihracat ve ithalat te├żvik edildi. Karada e├żkiyan├Żn ve a├ž├Żk denizlerde korsanlar├Żn tecav├╝zlerine u├░rayan t├╝ccar├Żn zarar├Żn├Żn, hazineden tazmin edilerek garanti alt├Żna al├Żnmas├Ż ticaretin geli├żmesinde ├žok etkili oldu. Devletin t├╝ccara garantisi, her t├╝rl├╝ emniyet, huzur ve imk├ón├Żn├Żn yan├Żnda ayr├Ż bir te├żvikti.

          Ticaretin geli├żmesi, g├╝mr├╝klerin azl├Ż├░├Ż, ├╝retimin bollu├░u, otlak ve hayvanlar├Żn ├žoklu├░u sebebiyle, Sel├žuklu ├╝lkesinde zenginlik ve refah vard├Ż. Bol bu├░day, pirin├ž ve pamuk tar├Żm├Ż yap├Żl├Żyordu. ├çok hayvan yeti├żtirilip di├░er ├╝lkelere sat├Żl├Żyordu. Bak├Żr, demir, g├╝m├╝├ż ve dokuma sanayi i├žin ├żap madeni ├ž├Żkar├Żl├Żyordu. Hal├Ż, pamuk ve y├╝nl├╝ dokuma denizci ├Ârt├╝leri, ipek kuma├żlar, ipek t├╝l ve mendil dokunup ihra├ž ediliyordu. K├ó├żihanelerde zarif ├žiniler imal edilip, Sel├žuklu eserlerini s├╝sl├╝yordu. Yap├Żlan ve sat├Żlan mallar, s├Żk├Ż kontrolden ge├žerdi. Her zanaat kolu, bir lonca te├żkilat├Żna ba├░l├Żyd├Ż. Loncalar, meslek ve erbab├Żn├Ż kontrol alt├Żnda tutard├Ż. Lonca reisine Ah├«, ah├«lerin reisine de Ah├« Baba denirdi. Bu te├żkilat daha sonra Osmanl├Żlara ge├žti. Esnaf ve t├╝ccar mallar├Żn├Żn al├Żn├Żp sat├Żld├Ż├░├Ż, tan├Żt├Żld├Ż├░├Ż, mahall├«, mill├« ve milletleraras├Ż pazarlar kurulurdu. Sel├žuklular, ├żeker ve nadide e├żya al├Żp, at, hal├Ż, ipek ve maden satarlard├Ż. Devletin gelir kaynaklar├Ż, arazi vergisi olan hara├ž, ziraat vergisi olan ├Â├ż├╝r, iltizam, ganimet, ba├░l├Ż ve kom├żu devletlerin hediye ve y├Żll├Żklar├Ż idi. Hayat pahal├Żl├Ż├░├Ż, yok denecek kadar az olup, 1056 ile 1113 y├Żllar├Ż aras├Żndaki yetmi├ż be├ż senelik fiyat y├╝kselmesinin oran├Żn├Żn toplam├Ż y├╝zde onu ge├žmemi├żtir.

          ├Łlim: Sel├žuklular, ├Łslam’a tam ba├░l├Ż, itikatta ve amelde Ehl-i s├╝nnet mezhebine mensuptular. T├╝rkler ekseriyetle itikatta Mat├╝rid├«, amelde Hanef├« mezhebindendir. ├ťlkede k├Żsmen de itikatta E├ż'ar├« ve amelde ├×afi├« ve di├░er hak mezhep mensuplar├Ż da vard├Ż. Bat├Żn├«ler gibi sap├Żk f├Żrkalar varsa da, bunlarla ├ólimlar ve devlet m├╝cadele halindeydi. Devlet, ilim ve ├ólimlerin yan├Żnda olup, geli├żmesi i├žin b├╝t├╝n imk├ónlar├Żn├Ż seferber etmi├żti. Din├« e├░itim ve ├Â├░retimin yap├Żld├Ż├░├Ż medrese, tekke ve zaviyeler ├╝lkenin her taraf├Żnda yayg├Żnd├Ż.

          Sel├žuklu medreselerinde, din├« ve fenn├« b├╝t├╝n ilimler, konunun m├╝tehass├Żslar├Ż taraf├Żndan okutulurdu. Sel├žuklular zaman├Żnda de├░erli ├ólimler yeti├żip, hal├ó de├░erini koruyan orijinal eserler yaz├Żld├Ż. Eb├╝'l-Kas├Żm Abd├╝lkerim Ku├żeyr├«, Ebu ├Łshak ├×iraz├«, Ebu Me├ól├« C├╝veyn├«, ├Łmam-├Ż Gazal├«, El-Hat├«b├«, Abdullah-├Ż Ensar├«, V├óhid├«, Fahru'l-├Łslam Pezdev├«, Serahs├«, Y├╗suf-i Hemedan├«, ├×ehrist├ón├«, ├Łmam-├Ż Begav├«, K├ód├Ż Beyd├óv├«, Abd├╝lk├ódir-i Geylan├«, Nizam├╝lm├╝lk dahil daha pek ├žok ├ólim, B├╝y├╝k Sel├žuklu ve onlara ba├░l├Ż devletlerde ├žok h├╝rmet ve himaye g├Âr├╝p, de├░erli eserler vererek insanl├Ż├░a hizmet etmi├żlerdir.

          Sel├žuklular, ├Łslam├« ilimlerin e├░itim ve ├Â├░retiminin yap├Żld├Ż├░├Ż ve zaman├Żn fen bilimlerinin ├Â├░retildi├░i ├že├żitli fak├╝ltelere sahip, ├╝niversite mahiyetinde b├╝y├╝k medreseler yapt├Żrd├Żlar. En b├╝y├╝├░├╝, Ba├░dat'taki Nizamiye Medresesi olup, ├Łsfahan, Ni├żabur, Belh, Herat, Basra ve Amul'da benzerleri vard├Ż. Buralarda akl├« ve nakl├« b├╝t├╝n ilimler ├Â├░retilirdi. Medreselerde, m├╝tehass├Żslar├Żnca okutulan riyaziye (matematik), hey'et (astronomi), hendese (geometri), cebir, fizik, kimya sahalar├Żnda derin ├ólimler yeti├żti. Rasathaneler kurularak, g├Âk cisimlerinin hareketleri izlendi ve esasl├Ż takvimler yap├Żld├Ż. Bu sahalarda, edeb├« y├Ân├╝yle de tan├Żnan ├ľmer Hayyam, Muhammed Beyhek├«, Eb├╝'l-Muzaffer ├Łsfer├óyin├«, V├ós├Żt├«, Ahmed T├╗s├« ve daha pek ├žok ├ólim yeti├żip de├░erli eserler verdiyse de, on ├╝├ž├╝nc├╝ y├╝zy├Żlda ├Łslam ├╝lkelerindeki Mo├░ol tahribat├Ż sebebiyle, bunlardan faydalanma imk├ón├Ż b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kaybolmu├żtur. Yaz├Żlan pek de├░erli eserler, Mo├░ollar├Żn kanl├Ż ├žizmeleri alt├Żnda heba olmu├żtur.

          Sel├žuklu sultan ve devlet adamlar├Żn├Żn destek ve himayesiyle k├Żymetli edebiyat├ž├Ż ve ├żairler yeti├żmi├żtir. Sel├žuklu saray├Żnda, devlet te├żkilat├Żyla edebiyat ├ževrelerinde genellikle Fars├ža, medrese ├ževrelerinde Arap├ža, Sel├žuklu hanedan├Ż ve T├╝rkmenler aras├Żnda ve orduda da T├╝rk├že konu├żulup yaz├Żl├Żrd├Ż. Naz├Żm ve nesir sahas├Żnda k├Żymetli kitaplar├Żyla tan├Żnan Me├żhur Bostan ve G├╝listan sahibi Sadi-i ├×iraz├«, ├ľmer Hayyam, Enver├«, Lami-i C├╝rc├ón├«, Ebyurd├«, Ezr├ók├« gibi edip ve ├żairler, nesir ve naz├Żm eserler verdiler. Gaz├ó ve fetih ruhunu canl├Ż tutan destan├« eserler yazd├Żlar. ├Łlm├« eserlerde oldu├░u gibi, edeb├« eserlerin baz├Żlar├Ż, Mo├░ol tahribat├Ż sebebiyle ele ge├žmemi├żtir.

          Mimarl├Żk ve Sanat: Sel├žuklu mimar├« ve sanat eserlerinin ├žo├░u birer ├żaheserdir. Bat├Żn├«ler, Mo├░ollar ve as├Żrlar├Żn tahribat├Żna ra├░men kalabilenleri uzmanlar├Żnca hal├ó hayranl├Żkla incelenmektedir. Sel├žuklu saray├Ż, k├Â├żk, medrese, cami, mescit, t├╝rbe, k├╝mbet, kervansaray, ribat, han ├žar├ż├Ż, t├Żp fak├╝ltesi mahiyetinde her biri ├żifa yurdu olan hastane, kapl├Żca, hamam, ├že├żme, ev, yol, kale, sur, kule, tersaneler ve di├░er sosyal, sivil ve asker├« eserler belli ba├żl├Ż Sel├žuklu mimar├« eserlerini olu├żturur. Kitabe, hat, tezhip, s├╝sleme, minyat├╝r, ├žini, hal├Ż, kilim ve seccadeler ise Sel├žuklu eserlerine ayr├Ż bir zenginlik kazand├Żr├Żr. ├çad├Żr ├żeklinde yap├Żlan kubbeler de Sel├žuklu mimar├« eserlerinin bir ba├żka zarafet ve ihti├żam ├Ârne├░idir. ├çad├Żr ├żeklinde kubbe, t├╝rbelerde ├žok kullan├Żlm├Ż├żt├Żr. Sultan, evliya, ├ólim, devlet adamlar├Ż ve h├╝rmete l├óy├Żk ki├żiler ad├Żna yap├Żlan muhte├żem t├╝rbeler, ├╝lkenin her taraf├Żnda mevcuttu.

          ├Łlk B├╝y├╝k Sel├žuklu h├╝k├╝mdar├Ż Tu├░rul Bey'in, Rey'de K├╝nbed-i Tu├░rul, ├Łsfahan, Hemedan ve Merv'de di├░er sultanlar├Żn muhte├żem t├╝rbeleri ├žok s├╝sl├╝, k├Żymetli e├żya ve mefru├żatla doluydu. Ba├░dat'ta ├Łmam-├Ż Azam Ebu Han├«fe'ye ve Necef'te Hazret-i Ali'nin makam├Żna muhte├żem t├╝rbe ve k├╝lliyelerin Sultan Melik├żah taraf├Żndan yap├Żlmas├Ż, Sel├žuklular├Żn Sahabe-i Kiram, Ehl-i Beyt, ├ólim ve muhterem zatlara sayg├Żlar├Żndand├Żr. Sel├žuklular, Merv, Rey, ├Łsfahan, Hemedan, Ba├░dat ve Ni├żabur'da muhte├żem saraylar ve camiler in├ża ettiler.

          ├Łsfahan ve Ba├░dat'ta rasathaneler kurularak, m├«lad├« Gregorien sisteminden daha sa├░lam ve hassas olan Celal├« Takvimi, Sultan Melik├żah'├Żn "Celaleddin" lakab├Żna nispetle haz├Żrland├Ż. ├Łsfahan ve Ba├░dat'ta, b├╝y├╝k ├żehirler de dahil, ├╝lkenin her taraf├Żnda ├żaheser vas├Żfta b├╝y├╝k ve muhte├żem camiler yap├Żld├Ż. Sel├žuklular zaman├Żnda, iki bin ki├żinin namaz k├Żlabilece├░i, yirmi bin ki├żinin vaaz dinleyebilece├░i kadar b├╝y├╝k camiler yap├Żld├Żysa da, bu muhte├żem eserler, Bat├Żn├«ler ve Mo├░ollar taraf├Żndan tahrip edilmi├żtir. Melik├żah'├Żn ├Łsfahan'da yapt├Żrd├Ż├░├Ż Ulu Cami (Mescid-i Cuma), Bat├Żn├«ler taraf├Żndan kundakland├Ż. Yanan be├ż y├╝z yazma, paha bi├žilmez Kur'an-├Ż Kerim d├Ż├ż├Żnda cami, bir milyon alt├Żn sarfla tamir edildiyse de eski halini alamam├Ż├żt├Żr.

          Han, kervansaray, ├že├żme, yol, k├Âpr├╝, ribat, hank├óh, hamam, cami ve medreseler ├╝lkenin her taraf├Żnda yayg├Żnd├Ż. Sel├žuklularda h├╝k├╝metin imar ve in├żaat i├żlerini Em├«r-i m├«mar y├Ânetiminde bir heyet kontrol ve nezaret ederdi. Ayr├Żca, b├╝y├╝k abidev├« eserlerin, ihtiya├žlar├Ż vak├Żf gelirinden kar├ż├Żlanan, daim├« bir mimarlar├Ż bulunurdu.


MiM

B├╝y├╝k Sel├žuklu ├Łmparatorlu├░u H├╝k├╝mdarlar├Ż

         1) Tu├░rul Bey (1037 - 1063)
         2) Sultan Alparslan (1063 - 1072)
         3) Sultan I. Melik ├×ah (1072 - 1092)
         4) Sultan Mahmud (1092 - 1093)
         5) Sultan Beryaruk (1093 - 1104)
         6) Sultan Melik ├×ah (1104 - 1105)
         7) Sultan Muhammed Tapar (1105 - 1118)
         8.) Sultan Sencer (1118 - 1157)



http://img96.imageshack.us/i/5ee5d5929732dc887724e48.jpg/][/URL]
B├╝y├╝k Sel├žuklu ├Łmparatorlu├░u