Haziran 25, 2019, 11:40:29 ÍÍ
Haberler:

├Ł├żte onlar, Rableri taraf├Żndan g├Âsterilmi├ż do├░ru yol ├╝zeredirler ve onlar kurtulu├ża erenlerdir. (Lokman -5)

Alt├Żnordu Devleti

Ba■latan MiM, Ekim 15, 2009, 07:56:04 ÍS

« ÷nceki - sonraki »

0 ▄ye ve 1 Ziyaretši konuyu incelemekte.

MiM

Alt├Żnordu Devleti

http://img97.imageshack.us/i/5ee5d5929732dc887724e48j.jpg/][IMG]http://img97.imageshack.us/img97/6715/5ee5d5929732dc887724e48j.jpg[/img][/URL]

Kurulu├ż Tarihi - 1236
Y├Żk├Żl├Ż├ż Tarihi - 1502
Kurucusu - Batu Han
Ba├żkenti - Saray
Dili - Tatarca
Devlet Ba├żkan├Ż - Han


          Cengiz Han'├Żn 1227'de ├Âl├╝m├╝nden sonra b├╝y├╝k hanl├Żk makam├Żn├Ż ├ľgedey i├żgal etti. Onun h├ókimiyeti, T├╝rk-Mo├░ol Hakanl├Ż├░├Ż'n├Żn te├żkil├ótland├Żr├Żlmas├Ż bak├Żm├Żndan m├╝himdir. Bu maksatla kurultaylar toplanm├Ż├ż ve baz├Ż umum├« kurallar konulmu├ż, Cengiz'in "yasa"s├Ż tatbik edilmekle beraber, ├żehirli ve k├Âyl├╝ ahalinin ihtiyac├Żna g├Âre bir idare kurulmu├żtu. 1235'te devlet i├żlerini al├ókadar eden yeni meseleler m├╝nasebetiyle toplanan b├╝y├╝k kurultayda Bat├Ż Seferi, yani Do├░u Avrupa'n├Żn istil├ós├Ż kararla├żt├Żr├Żld├Ż. Bu maksatla bilhassa T├╝rklerden olmak ├╝zere b├╝y├╝k bir ordu topland├Ż. Miktar├Ż bilinmeyen bu Mo├░ol-T├╝rk ordusunun birka├ž y├╝z bin ki├żiden ibaret oldu├░u muhakkakt├Żr. Fetihlerin ba├żlang├Żc├Ż 1236 y├Żl├Żna rastlar.

          Bu muazzam ordunun ba├ż├Żnda Cengiz'in torunu, Batu (├ço├ži O├░lu) bulunuyordu. Asl├Żnda Harezm, Kafkasya ve ├Łrti├ż'in bat├Żs├Ż b├╝y├╝k o├░lu Cuci'ye d├╝├żm├╝├żt├╝ (1224). Fakat Cuci, Cengiz Han'dan az ├Ânce ├Âld├╝ ve ona ayr├Żlan yerler o├░lu Batu Han'a verildi. Ona verilen b├Âlgede kurulan devletin ad├Ż "Alt├Żnordu", as├Żl kurucusu da Batu Han'd├Żr. Alt├Żnordu ad├Ż Mo├░olca'da ├žad├Żr demek olan "Orda" kelimesinden gelir. Hanlar├Żn ordugah├Żnda han ├žad├Żr├Żn├Żn ├╝zeri alt├Żn kaplama oldu├░u i├žin, bu ├žad├Żra "Alt├Żnordu" deniliyordu. Zamanla bu kelime T├╝rk├že'de "Alt├Żnordu" ├żeklinde yaz├Żl├Żr.

[/font][/size][/b]

MiM

Mo├░ol ├Łmparatorlu├░u Haritas├Ż

http://img377.imageshack.us/i/5ee5d5929732dc887724e48.jpg/][/URL]

Hem Alt├Żnordulular, hem de "kral saray├Ż" ve "ordugah" anlamlar├Żnda kullan├Żl├Żr. Batu Han'a ait olan yerlere, babas├Żn├Żn ad├Żndan dolay├Ż "Cuci Ulusu" deniyordu. Ulus, "Birle├żik ├Łller" anlam├Żnda, yani yer ad├Ż olarak kullan├Żyordu. Sefere, ondan ba├żka bir├žok Cengiz o├░ullar├Ż (prensleri) de i├żtir├ók edeceklerdi. ├ľn k├Żtalar├Żn kumandan├Ż olarak da en me├żhur generallerden biri olan Sobutay'├Ż (S├╝begetey, S├╝betey) g├Âr├╝yoruz. Askerlerin b├╝y├╝k bir ├žo├░unlu├░unu Orhun ile Yay├Żk ve ├Łrti├ż aralar├Żnda ya├żayan T├╝rk kabileleri te├żkil ediyordu. ├Łlk darbe Bulgarlar ├╝zerine oldu. Bu hareket 1224'de Bulgarlar├Żn Don boyundan d├Ânen Mo├░ol k├Żtalar├Żna h├╝cumlar├Żn├Żn ├Âc├╝n├╝ almak i├žin yap├Żlm├Ż├żt├Ż.

          Bulgarlar az bir zaman i├žinde yenildiler; ba├żta Bulgar olmak ├╝zere ├żehirleri tahrip edildi. ├×ehirlerden ve b├╝y├╝k yollardan uzakta kalan halk├Żn, bu istil├ódan zarar g├Ârmedi├░i muhakkakt├Żr; ├żehirli ve k├Âyl├╝ ahaliden bir├žo├░unun da ka├žarak, ormanlarda sakland├Ż├░├Ż anla├ż├Żlmaktad├Żr. Bu suretle Mo├░ol istil├ós├Żndan sonra Orta ├Łdil sahas├Żndaki Bulgar unsuru ortadan kald├Żr├Żlm├Ż├ż olmad├Ż; yok olan ├żey: m├╝stakil bir Bulgar devletiydi. Nitekim, ├žok ge├žmeden bu b├Âlgede Bulgar beylerinin yeniden faaliyette bulunduklar├Żn├Ż g├Âr├╝yoruz.

          1237 sonunda k├Ż├ż mevsimi olmas├Żna ra├░men, Mo├░ol-T├╝rk ordusu Rus b├Âlgesinin istil├ós├Żna ba├żlad├Ż. Bu s├Żralarda Rus yurdu bir├žok knezliklere b├Âl├╝nm├╝├żt├╝. Ryurik s├╝l├ólesine mensup olmak ├╝zere, muhtelif m├Żnt├Żkalarda, knezleri, m├╝stakil birer beylik h├ólinde h├╝k├╝met etmekte idiler; art├Żk Kiyef merkez olmaktan ├ž├Żkm├Ż├żt├Ż; onun yerine Suzdal Rusyas├Ż (Merkezi Vladimir) y├╝kselmi├żti; bat├Żda da Hali├ž knezleri kuvvet bulmu├żlard├Ż.

          ├Łlmen g├Âl├╝'n├╝n kuzey sahilindeki Novgorod ├żehri de m├╝him bir iktisad├« ve siyas├« merkez vaziyetinde idi. Bu Rus knezlikleri aras├Żnda m├╝cadeleler eksik olmad├Ż├░├Żndan Rus yurdu, ├ódeta, daim├« bir anar├żi manzaras├Ż arz etmekte idi. Batu Han'├Żn ordular├Ż 1237'de Bulgar memleketinden hareketle Suru (Sura) ├Żrma├░├Żn├Żn ba├ż k├Żsm├Żn├Ż ge├žtikten sonra Ryazan ├╝zerine y├╝r├╝d├╝ler; bir darbe ile buray├Ż ele ge├žirdiler; o s├Żralarda ehemmiyetsiz bir kasaba olan Moskova'y├Ż yakt├Żlar. Vladimir, Suzdal, Rostov ve Volga k├Ży├Żs├Żndaki Yaroslav ├żehirlerini zaptettiler; b├╝t├╝n bu ├żehirler birer kale idi.

          T├╝rk-Mo├░ol ordusunun, yaln├Żz a├ž├Żk meydan muharebesinde de├░il, kaleleri ku├żatmak ve zaptetmek hususunda da fevkal├óde becerikli olduklar├Ż g├Âr├╝l├╝yor. K├Ż├ż├Żn ├żiddetine ra├░men Batu Han kuvvetleri 2-3 ay zarf├Żnda bir├žok kale ve ├żehirleri ele ge├žirdiler. 1238 bahar├Ż geldi├░i zaman bu ordu ├Łlmen g├Âl├╝n├╝n g├╝neyinde, Lovat ├Żrma├░├Żna varm├Ż├ż bulunuyordu; fakat mevsimin icab├Ż olarak, daha fazla kuzeye, yani Novgorod istikametine gidilmemi├ż, ordular├Żn g├╝neye d├Ânmesi uygun g├Âr├╝lm├╝├żt├╝.

          Bu defa Oka nehrine yak├Żn Kozelsk ├żehrinin fazla direnmesi, ordunun hareketini biraz yava├żlatm├Ż├żsa da, bu kale zapt ve ahalisi k├Żl├Ż├žtan ge├žirilince, Mo├░ol-T├╝rk kuvvetleri 1238 ilkbahar├Żnda Don ile Dinyeper nehirleri aras├Żndaki sahaya gelmi├żlerdi. Bununla seferin ilk safhas├Ż sona erdi. Gayet k├Żsa bir zaman i├žinde, hem de k├Ż├ż olmas├Żna ra├░men, Batu Han "y├Żld├Żr├Żm" harbiyle Rus yurdunun en m├╝him k├Żsm├Żn├Ż zapt ve Rus knezlerinin asker├« kuvvetlerinin dayanak noktalar├Żn├Ż imha etmi├żti. Tarihte ilk defa olmak ├╝zere, do├░udan gelen T├╝rk istil├ós├Ż, bir darbede Rus knezlerinin siyas├« varl├Żklar├Żn├Ż ortadan kald├Żrm├Ż├żt├Ż.

          Bu Mo├░ol-T├╝rk hareketinin ikinci safhas├Ż Kumanlar'a kar├ż├Ż oldu. 1224'de Kalka boyundaki sava├żtan sonra, Kumanlar T├╝rk-Mo├░ol ├Łmparatorlu├░unun d├╝├żmanlar├Ż aras├Żnda say├Żl├Żyorlard├Ż. 1238-39 y├Żl├Żndaki seferlerin neticesinde Don boyu ve b├╝t├╝n K├Żp├žak sahras├Żndan Kumanlar kovuldu; bir k├Żsm├Ż kuzeydo├░u'da Kama Bulgarlar├Ż aras├Żna gitmi├ż, kalanlar├Ż da Macaristan'a iltica etmi├żlerdi.

          Bu suretle, Kama boyundaki K├Żp├žak ve galiba Kumanlar'la birlikte olan, Yimekler'in gelmesiyle T├╝rk unsuru artm├Ż├ż ve hatt├ó Bulgarlar bile K├Żp├žakla├żm├Ż├żlard├Ż. Bu suretle Mo├░ol istil├ós├Żn├Żn bir neticesi de Orta ├Łdil boyundaki T├╝rk ahalisinin yeni ├żekilde kar├Ż├żmas├Żn├Ż m├╝mk├╝n k├Żlmas├Żd├Żr; bug├╝nk├╝ Kazan T├╝rklerinin kavm├« olu├żumlar├Ż i├żte bu tarih├« olaylarla izah olunmaktad├Żr.


MiM

Batu Han, Kumanlar'├Żn i├żini bitirdikten sonra, 1240'da Kiyef ├żehrini, k├Żsa s├╝ren bir muhasaradan sonra zaptetti. O s├Żralarda Kiyef'in zaten b├╝y├╝k bir ehemmiyeti kalmam├Ż├żt├Ż. Daha bat├Żda olan Vladimir ve Hali├ž ├żehirleri de Mo├░ol-T├╝rkler taraf├Żndan i├żgal edilerek b├╝t├╝n Rus yurdu Batu Han'├Żn eline ge├žmi├ż oldu. ├Łstil├ó kuvvetlerinin b├╝y├╝k bir k├Żsm├Ż, Kumanlar'├Żn gittikleri, Macaristan'a y├╝r├╝rlerken, bir kolu da Lehistan'├Żn g├╝ney eyaletleri ├╝zerinden Silezya'ya kadar ilerlediler.

          1241 ilkbahar├Żnda, Liegnitz yak├Żn├Żnda kar├ż├Żlar├Żna ├ž├Żkan Alman kuvvetlerini yendiler; fakat daha ileriye gidemeyerek, Macaristan'a d├Ând├╝ler. Mo├░ol-T├╝rklerin bir kolu, hatt├ó Balkanlar'a girmi├ż ve Adriyatik sahillerine bile yakla├żm├Ż├żt├Ż. Bu suretle 1240-41 seferi tam bir ba├żar├Żyla bitmi├ż, Batu Han'├Żn ordusu b├╝t├╝n meydan muharebelerini kazanm├Ż├ż, binlerce kilometre geni├żli├░inde Do├░u Avrupa sahas├Żn├Ż i├żgal ile, burada ├Ânce mevcut b├╝t├╝n asker├« ve siyas├« varl├Żklara son vermi├żti. Cengiz hayatta iken, bat├Żdaki b├╝t├╝n sahan├Żn Co├ži'ye verilece├░i belli olmu├żtu; buna g├Âre, Batu Han'├Żn zaptetti├░i yerler Co├ži ulusu olacakt├Ż.

          Batu Han, 1241 y├Żl├Żnda ├Łdil'in a├ża├░├Ż mecras├Żna d├Ânm├╝├ż ve nehrin sol sahilinde "Orda"s├Żn├Żn (Kararg├óh) merkezini kurmu├żtu: Buras├Ż Saray ad├Żn├Ż ald├Ż ve ├žok ge├žmeden eski Bulgar ve ├Łtil ├żehirlerinin yerini tuttu├░u gibi, onlardan farkl├Ż olarak Do├░u Avrupa, Hazar denizi ve Aral denizi civarlar├Żyla, Bat├Ż Sibir'in en m├╝him siyas├« merkezi oluverdi.

          Saray ├żehrinin kuruldu├░u yer "Cuci Ulusu"nun ortas├Żnda ve b├╝y├╝k ticaret yolu ├╝st├╝nde bulunmas├Ż bak├Żm├Żndan, cidden gayet do├░ru olarak tespit edilmi├żti. Bu sebeptendir ki, Saray ├żehri az zaman i├žinde y├╝kselivermi├żti.

          Cengiz o├░ullar├Ż aras├Żnda en de├░erli kumandan ve dirayetli devlet adam├Ż olarak tan├Żnan Batu Han'├Żn ancak hakanl├Ż├░├Żn b├╝t├╝nl├╝├░├╝n├╝ korumak nam├Żna Karakurum'daki hakan├Ż tan├Żd├Ż├░├Ż ve zahiren ona itaat etti├░i anla├ż├Żl├Żyor. Halbuki Batu Han kendi ulusunda istedi├░i gibi icraatta bulunuyordu. Onun h├ókimiyeti 1255'de ├Âl├╝m├╝ne kadar s├╝rm├╝├żt├╝r. ├Łrti├ż boyundan, Aral denizinin kuzey m├Żnt├Żkas├Ż da dahil olmak ├╝zere Kama ve b├╝t├╝n ├Łdil havzas├Ż, ├ľz├╝ boyu ve Turla (Dnyestr) m├Żnt├Żkas├Żna kadar uzanan geni├ż bir sahada, f├╝tuhat├Ż m├╝teakip yeni bir idare sistemi kuran ve merkezi Saray olan Mo├░ol-T├╝rk ordusuna da gereken nizam├Ż veren Batu Han oldu├░undan o, hakk├Żyla Alt├Żn Ordu Devleti'nin kurucusu say├Żlmaktad├Żr.

          Bu devletin te├żkil├ót├Ż Cengiz yasas├Ż ve B├╝y├╝k Mo├░ol-T├╝rk Hakanl├Ż├░├Ż'nda tatbik edilen esaslara dayanmakla beraber, mahall├« bir├žok hususlar├Żn tanzimi ve bu memleketlerde mevcut eski geleneklerin de g├Âz ├Ân├╝nde tutulmas├Ż l├óz├Żm gelmekte idi. Eski Bulgar Hanl├Ż├░├Ż ve Rus knezliklerinde Alt├Żn Ordu'nun menfaatlerine en uygun g├Âr├╝len bir sistem tatbik edilmesi laz├Żm geliyordu. Bu bak├Żmdan yeni sistemin Batu Han taraf├Żndan ba├żar├Żyla uyguland├Ż├░├Ż g├Âr├╝lmektedir.

          Batu Han, Saray ├żehrinde oturuyor fakat hukuken, Karakurum'da oturan ve B├╝y├╝k Hakan olan amcas├Ż ├ľgeday'a (Oktay'a) ba├░l├Ż bulunuyordu. ├ľgeday Han'├Żn yerine B├╝y├╝k Hakan olan Meng├╝ 1259'da ├Âl├╝nce, Batu Han, Karakurum'la ili├żkilerini gev├żetti, ama ├żeklen hala oraya ba├░l├Ż idi.

          Batu Han, Saray ├żehrinde h├╝k├╝m s├╝rerken, karde├żi Orda, Do├░u K├Żp├žak y├Âresini idare ediyordu. ├Łmparatorlu├░un do├░u y├Âresine Ak Ordu, Batu Han'├Żn hakim oldu├░u bat├Ż b├Âlgesine ise G├Âk Ordu denmi├ż, sonradan G├Âk Ordu'nun ad├Ż Alt├Żn Ordu olmu├żtur. Bug├╝n Alt├Żn Ordu diye and├Ż├░├Żm├Żz devletin ilk ad├Ż i├żte bu G├Âk Ordu'dur. Devlet ikiye ayr├Żlm├Ż├ż, fakat Ak Ordu hanlar├Ż Alt├Żn Ordu Han├Ż'na ba├░l├Ż kalm├Ż├żlard├Ż.

          Batu Han'├Żn ├Âl├╝m├╝nden sonra yerine k├╝├ž├╝k karde├żi Berke Han ge├žti (1257). Berke Han, kendi ad├Żna sikke bast├Żrmak suretiyle Karakurum'la ili├żkisini keserek ba├░├Żms├Żzl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti. Ayr├Żca Yenisaray ├żehrini kurarak buras├Żn├Ż yeni ba├żkent yapt├Ż.

          Bu s├Żrada Cengiz Han'├Żn ├Âteki o├░ullar├Ż birbiriyle anla├żmazl├Ż├░a d├╝├żm├╝├ż, B├╝y├╝k Hakanl├Żk taht├Ż i├žin kendi aralar├Żnda sava├żmaya ba├żlam├Ż├żlard├Ż. Berke Han bu durumu iyi de├░erlendirdi. B├╝y├╝k Hakanl├Żk sava├ż├Żnda ├Ânce Art├Żk B├Âke'y├Ż tuttu. Ama bu sava├żtan Kubilay Han galip ├ž├Żkm├Ż├żt├Ż ve bu y├╝zden B├╝y├╝k Hanl├Żkla ili├żkisi b├╝sb├╝t├╝n kesilmi├żti.


MiM

Cengiz ├Łmparatorlu├░u'nun payla├ż├Żlmas├Żndan Harezm b├Âlgesinin ├ça├░atay Han'a d├╝├żt├╝├░├╝n├╝ s├Âylemi├żtik bu ├╝lke Art├Żk ├ça├░atay ├ťlkesi veya ├ça├░atay Ulusu diye an├Żl├Żyordu. ├×imdi burada Algu Han h├╝k├╝m s├╝rmekteydi.

          Berke Han, Kafkasya'ya bir sefere ├ž├Żkt├Ż├░├Ż s├Żrada Algu Han s├Żn├Żrlar├Żn├Ż Alt├Żn Ordu s├Żn├Żrlar├Żn├Ż a├żacak kadar geni├żletmi├ż bulunuyordu. Bu y├╝zden aralar├Ż a├ž├Żkt├Ż. ├ľte yandan ├Łlhanl├Ż h├╝k├╝mdar├Ż H├╝lagu Kafkasya'ya girince, onlarla sava├żmak zorunda kald├Ż. Bu karde├ż h├╝k├╝mdarlar├Żn ikisi de zengin Azerbaycan topraklar├Żn├Ż ellerinde tutmak istiyorlard├Ż. Bu y├╝zden aralar├Żnda sava├ż ├ž├Żkt├Ż. Berke Han, H├╝lagu'yu tam bir bozguna u├░ratt├Ż.

          Berke Han'├Żn ├Łlhanl├Żlarla sava├żmas├Ż, K├Żp├žak ├╝lkelerinden gelip M├Żs├Żr'da devlet kuran K├Âlemenlerle aras├Żnda bir yak├Żnla├żmaya sebep oldu.

          K├Âlemen Sultan├Ż Baybars ile dosluk kuran Berke Han, Bizans'la da ilgilenmeye ba├żlad├Ż. 1265 y├Żl├Żnda, ye├░eni Nogay'├Żn komutas├Żnda 20 bin ki├żilik bir orduyu Tuna'n├Żn g├╝neyine ge├žirdi. Bizans ordusunu yendi ve imha etti. Bu seferi ile ├Łstanbul'da esir bulunan II. Keykavus'u da kurtararak K├Żr├Żm'a g├Ât├╝rd├╝.

          Berke Han 1266'da ├Âl├╝nce yerine Batu Han'├Żn torunu Meng├╝ Tem├╝r ge├žti Meng├╝ Tem├╝r, K├Âlemen Sultan├Ż ile iyi ili├żkilerini devam ettirdi ve ├ľgeday ile ├ça├░atay o├░ullar├Ż aras├Żndaki sava├żlarda ├ľgeday'├Żn o├░ullar├Żn├Ż destekledi. Bu s├Żrada Berke'nin ye├░eni Emir Nogay'├Żn n├╝fuzu ├žok artm├Ż├ż, devleti o y├Ânetmeye ba├żlam├Ż├żt├Ż. Emir Nogay bu n├╝fuzunu tam k├Żrk y├Żl korudu ve bu s├╝re i├žinde Alt├Żn Ordu hakanlar├Żn├Ż tahta ├ž├Żkaran ve onlar├Ż kendi otoritesi alt├Żnda tutan bir kumandan olarak kald├Ż.

          Meng├╝ Tem├╝r'den sonra s├Żras├Żyla Tuta Meng├╝ ve Telebo├░a tahta ├ž├Żkt├Żlar. 1291 y├Żl├Żnda tahta ├ž├Żkan Tokta Han ise Emir Nogay'├Żn bask├Żs├Żndan kurtulmak i├žin f├Żrsat kollad├Ż ve nihayet 1300 y├Żl├Żnda onunla sava├żt├Ż ve galip gelerek ├Âld├╝rtt├╝. B├Âylece devletin tek hakimi oldu. O tarihten sonra A├ża├░├Ż ├Łdil, Yay├Żk ve Embe ├Żrmaklar├Ż boylar├Żnda ya├żayan ve Emir Nogay'a ba├░l├Ż kalm├Ż├ż olan boylara ve kavimlere "Nogaylar" denildi.

          Tokta Han 1312'de ├Âld├╝ ve yerine ├ľzbek Han ge├žti. ├ľzbek Han zaman├Żnda Alt├Żn Ordu Devleti tamamen bir T├╝rk devleti oldu. ├ľzbek Han, k├Żz al├Żp vererek K├Âlemenler Devleti ile akrabal├Żk kurdu. Art├Żk h├╝k├╝mdar ailesi yaln├Żz dil ve k├╝lt├╝r bak├Żm├Żndan de├░il, kan bak├Żm├Żndan da T├╝rkle├żmi├żti. Halk zaten T├╝rk idi, fakat art├Żk b├╝t├╝n Kuzey T├╝rklerine (O├░uzlara, Bulgarlara, K├Żp├žaklara ve Kumanlara) Tatar deniyordu ve T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ de Tatar k├╝lt├╝r├╝ olarak an├Żlacakt├Ż.

          Tahta ├ž├Żkt├Ż├░├Ż zaman 30 ya├ż├Żnda olan ├ľzbek Han dinamik bir h├╝k├╝mdard├Ż. Azerbaycan'├Ż zaptetti. Rus prenslerinden al├Żnan vergi sisteminde de├░i├żiklik yapt├Ż. M├╝sl├╝manl├Ż├░a da ├Ânem verdi ve Saray ├żehri ├Ânemli bir din merkezi oldu. Pek ├žok medrese ve cami yapt├Żrd├Ż. 1341'de ├Âlen ├ľzbek Han'├Żn yerine ├Ânce o├░lu Tini Bey, onlardan bir y├Żl sonra da ├Âb├╝r o├░lu Cani Bey, ge├žti. Cani Bey Alt├Żn Ordu Devleti'nin son b├╝y├╝k h├╝k├╝mdar├Ż say├Żl├Żr. Onun zaman├Żnda devlet daha da g├╝├žlendi. ├Łran'daki ├Łlhanl├Żlar Devleti da├░├Żt├Żld├Ż ve Cani Bey Tebriz'i tamamen ele ge├žirdi. Fakat bu devirde Alt├Żn Ordu Devleti'nin K├Âlemenlerle ili├żkisi kesildi. ├ç├╝nk├╝, Anadolu'da kurulan yeni ve g├╝├žl├╝ di├░er bir T├╝rk Devleti Osmanl├Żlar, bir yandan Balkanlara ge├žmi├ż, bir yandan da g├╝neye y├Ânelmi├żlerdi.

          Cani Bey 1357 y├Żl├Żnda ├Âl├╝nce kar├Ż├ż├Żkl├Żklar ba├żlad├Ż. Cani Bey'in o├░lu tahta ├ž├Żkt├Ż ve ancak iki y├Żl ya├żad├Ż. 1360-1380 y├Żllar├Ż aras├Żnda s├╝ren karga├żal├Żkta 14 han tahta ├ž├Żkt├Ż. Yirmi y├Żl s├╝ren bu kar├Ż├ż├Żk d├Ânemden sonra 1380'de tahta ├ž├Żkan Toktam├Ż├ż Han duruma hakim oldu. 1359'da ├Âlen Berdi Bey'den sonra Batu Han hanedan├Ż sona ermi├ż bulunuyordu. Toktam├Ż├ż Han taht ├╝zerinde otoriteyi kurmu├żtu ama bu arada bir├žok emir ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż ve hanl├Żklar├Żn├Ż ilan etmi├ż bulunuyorlard├Ż. Ayr├Żca Litvanya ve Podolya prenslikleri de ba├░├Żms├Żzl├Żklar├Żn├Ż ilan ettiler. Emir Mamay M├Żrza ise kendi ba├ż├Żna hareket edecek bir g├╝├ž ve n├╝fuza eri├żmi├żti ve ├ľzbek Han'├Żn o├░ullar├Żndan Abdullah'├Ż tahta ├ž├Żkard├Ż. B├Âylece Alt├Żn Ordu Devleti ikiye b├Âl├╝nm├╝├ż oluyordu.


          Toktam├Ż├ż Han, Aksak Timur'dan yard├Żm g├Ârerek birli├░i yeniden kurmu├żtu. Ayaklanan Ruslar├Ż ve Litvanyal├Żlar├Ż da yenmi├żti. Bu ba├żar├Żlar├Żn├Ż Timur'un yard├Żmlar├Żna bor├žlu idi. Ama, durumunu d├╝zeltip g├╝├žlenince, Timur'la ili├żkisini kesmek istedi. B├Âylece ba├żlayan aralar├Żndaki anla├żmazl├Żk b├╝y├╝d├╝. Timur'la Toktam├Ż├ż Han aras├Żnda sava├ż ka├ž├Żn├Żlmaz oldu. Nihayet 1395 y├Żl├Żnda yap├Żlan Terek Sava├ż├Ż'nda, Timur galip geldi ve Alt├Żn Ordu Devleti'ni bir daha belini do├░rultamayacak bir ├żekilde ├ž├Âkertti. Alt├Żn Ordu Devleti'nin ba├ż├Żna Kutluk Han'├Ż getirerek ├žekildi.


MiM

Toktam├Ż├ż, bat├Żya ka├žarak Litvanya'ya s├Ż├░├Żnm├Ż├żt├Ż. Litvanya Kral├Ż Witold'un yard├Żm├Ż ile geri d├Ân├╝p taht├Żn├Ż ele ge├žirmeye ├žal├Ż├żt├Ż ama Kutluk Han'a yenildi. Litvanya ordusu b├╝y├╝k bir bozguna u├░rat├Żld├Ż.

          Kutluk Han, 1401'de ├Âl├╝nce, Emir Edige M├Żrza onun yerine ├×adi Be├░'i tahta ├ž├Żkard├Ż. Bir s├╝re sonra Edi├░e M├Żrza ile anla├żmazl├Ż├░a d├╝├żen ├×adi Bey taht├Ż b├Żrak├Żp ka├žmak zorunda kald├Ż. Yerine Pulat Bey ge├žti. 1409'da Ruslar├Ż da yenen Edi├░e M├Żrza, bundan sonra g├╝c├╝n├╝ kaybetmeye ba├żlad├Ż. 1419'da Toktam├Ż├ż'├Żn o├░lu Kerim Berdi ile yapt├Ż├░├Ż bir sava├ż├Ż kaybetti ve ├Âld├╝r├╝ld├╝.

          Bu s├Żrada, Litvanya yeniden kuvvetlerini toplam├Ż├ż ve Alt├Żnordu Devleti ├╝zerine bask├Żs├Żn├Ż artt├Żrmaya ba├żlam├Ż├żt├Ż. Bu, Alt├Żnordu Devleti'nin b├Âl├╝nmesine de yol a├žt├Ż. 1437'de Ulu├░ Mehmed'in hakanl├Ż├░├Ż s├Żras├Żnda devlet ikiye b├Âl├╝nd├╝. Bu b├Âl├╝nme sonunda Kuzeyde Kazan Hanl├Ż├░├Ż kuruldu. 1441'de Hac├Ż Giray K├Żr├Żm'da hanl├Ż├░├Żn├Ż ilan etti.

          B├Âl├╝nmeler devam ediyordu. 1486'da Astrahan Hanl├Ż├░├Ż da kuruldu. Bu karga├żal├Żktan yararlanan Moskova Prensli├░i, 300 y├Żll├Żk T├╝rk hakimiyetinden kurtulmu├ż oluyordu. 1502'de K├Żr├Żm Han├Ż Mengli Giray art├Żk Osmanl├Żlara tabi idi fakat serbest hareket ediyordu. Gittik├že g├╝c├╝n├╝ artt├Żrarak hakimiyet alan├Żn├Ż geni├żletti.

          Alt├Żnordu'nun son han├Ż ├×eyh Ahmed'in ├Âld├╝r├╝lmesinden sonra bu devlet ortadan kalkm├Ż├ż oldu.

          Alt├Żnordu Devleti'nin ortadan kalkmas├Żndan sonra bir ├žok hanl├Żk meydana geldi. Ama bunlar Alt├Żnordu Devleti'nin yerini tutamad├Żlar. Alt├Żnordu, hem T├╝rk d├╝nyas├Żn├Żn hem de b├╝t├╝n Do├░u Avrupa'n├Żn en ├Ânemli devletlerinden biri olmu├ż, b├╝t├╝n bu ├╝lkeleri siyaset, ekonomi ve k├╝lt├╝r bak├Żm├Żndan etkisi alt├Żna alm├Ż├żt├Ż.

          Alt├Żnordu devleti zaman├Żnda gerek Bulgar ve gerek Rus yurdunda eski idare de birtak├Żm de├░i├żiklikler yap├Żld├Ż. Her iki memleket Alt├Żn Ordu'nun vassal├Ż (tabii) olmakla, birtak├Żm y├╝k├╝ml├╝l├╝klere tabi tutuldular. Bu bak├Żmdan bilhassa Rus knezliklerinin vaziyeti enteresand├Żr. Mo├░ol-T├╝rk kuvvetleri fazla bir kalabal├Żk te├żkil etmediklerinden b├╝t├╝n Rus ├żehirleri ve k├Âylerini i├żgal alt├Żna al├Żp Rus yurdunda kalmalar├Żna maddeten imk├ón yoktu. Bu sebeptendir ki, kendileri i├žin daha elveri├żli olan bozk├Żr sahalar├Żn├Ż i├żgal etmi├żlerdi.

          Rus knezliklerindeki h├ókimiyetleri idame ettirebilmek i├žin de birtak├Żm asker├« ve idar├« tedbirler al├Żnmakla yetinildi. Evvel├ó ├Âteden beri mevcut olan knez idaresini oldu├░u gibi b├Żrakt├Żlar; Ryurik s├╝l├ólesine mensup olmak ├╝zere, knezliklerin h├ókimiyetlerini tan├Żd├Żlar, hatt├ó istil├ódan ├Ânceki b├╝y├╝k ve k├╝├ž├╝k knezlikler bile muhafaza edildi; yaln├Żz ├żu ├żartla ki, knezler makamlar├Żn├Ż han taraf├Żndan tasdik ettirme├░e mecburdular; yani han'a tabii say├Żl├Żyorlard├Ż.

          ├Ł├ž intizam ve asayi├ż yani polislik vazifesi knezlerin eline b├Żrak├Żlm├Ż├żt├Ż. Bunun d├Ż├ż├Żnda: Memleketin umum├« asayi├żine, han'a kar├ż├Ż m├╝kellefiyetlerin yerine getirilmesine ve d├╝├żmanca hareketlerin ortaya ├ž├Żkmas├Żna m├óni olmak maksad├Żyla han taraf├Żndan t├óyin edilen y├╝ksek memurlar g├Ânderilmekte idi.

          Rus yurdundaki 240 y├Żl s├╝ren bu "Tatar" h├ókimiyetinin Rus tarihi ve Rus halk├Ż ├╝zerinde ├žok y├Ânl├╝ tesiri oldu├░u muhakkakt├Żr. Batu Han'├Żn buralar├Ż zaptetti├░inde Rus yurdu tam bir siyas├« anar├żi i├žinde ├žalkand├Ż├░├Żndan, iktisad├« ve k├╝lt├╝r refah├Żn├Żn gerekli ├żartlar├Żndan biri olan i├ž emniyet mevcut de├░ildi. Alt├Żn Ordu taraf├Żndan tespit edilen kuvvetli bir disiplin, evvel├ó her yerde i├ž emniyet ve asayi├żin yerle├żmesine neden oldu; yine bu asayi├żin kurulmas├Żyla ilgili olarak, Saray ile Rus knezliklerindeki ba├żkanlar ve darugalar, yahut asker├« ba├żbu├░lar (t├╝men, bin ve y├╝z be├░leri) aras├Żnda muntazam bir m├╝nasebet temin maksad├Żyla, daha Cengiz zaman├Żnda kurulan posta usul├╝, yeni yol sistemi geli├żtirildi.


MiM

O zamana kadar bir tek para sistemi olmayan Rus yurdunda, ayn├Ż esaslar ├╝zerinde sikke bast├Żr├Żld├Ż. Rus├ža "dengi" (dengi=para, tenke) tabiri, T├╝rk├že tiyin sincap derisi s├Âz├╝nden gelmi├żtir; g├╝mr├╝kler intizaml├Ż bir hali kondu ki, Rus├ža "tamojnya" (g├╝mr├╝k) tabiri de T├╝rk├že-Mo├░olca tamga-damga s├Âz├╝nden gelmektedir. Bunun d├Ż├ż├Żnda Rus knezlerinin, b├╝y├╝klerinin ve askerlerinin Saray'a ve hatt├ó ├Ł├ž Mo├░olistan'a kadar gitmeleri, bir├žok Rus b├╝y├╝klerinin Tatarlar ile d├╝├ż├╝p kalkmalar├Ż, Ruslar├Żn ya├żay├Ż├ż, giyim tarzlar├Żnda oldu├░u gibi, d├╝├ż├╝n├╝├ż ve g├Âr├╝├żlerinde de Tatarlar├Żn tesiri alt├Żnda kalmalar├Żna sebep olmu├żtur. Ayn├Ż ├żekilde Alt├Żn Ordu'da tatbik edilen kuvvetli bir merkeziyet├ži devlet rejiminin ve han otoritesinin, dolay├Żs├Żyla Rus knezlerine bir ├Ârnek te├żkil etti├░inde ├ż├╝phe yoktur.

          Rus tarihinde "Tatar boyunduru├░undan" bahsetmek o kadar moda olmu├żtur ki, Sovyet Rus tarih├žileri bile bu t├óbiri tekrar ele alm├Ż├żlard├Ż. ├×├╝phesiz yabanc├Ż bir z├╝mrenin, hele ├Żrk ve dini bak├Żm├Żndan b├╝sb├╝t├╝n ayr├Ż olan bir kavmin h├ókimiyeti kolay bir ├żey de├░ildir. Fakat: 240 y├Żl s├╝ren Alt├Żn Ordu h├ókimiyeti neticesinde Ruslar, dillerini, dinlerini, topraklar├Żn├Ż ve idare te├żkil├ótlar├Żn├Ż tamam├Żyla muhafaza etmekten ba├żka, b├╝t├╝n bunlar├Ż kuvvetlendirme├░e de muvaffak olduklar├Żna bak├Żl├Żrsa, bu Tatar h├ókimiyetinin "boyunduruk" olmad├Ż├░├Ż anla├ż├Żl├Żr. Yaln├Żz yabanc├Ż bir z├╝mrede de├░il, normal h├╝k├╝met idaresinde bile isyan ├ž├Żkarsa derhal bast├Żr├Żl├Żr ve bu m├╝nasebetle ├żiddet kullan├Żl├Żr, s├Żras├Żna g├Âre binlerce ki├żi ├Âld├╝r├╝l├╝r; m├╝kellefiyetler yerine getirilmedi├░i zaman, g├╝├ž ve ├żiddetle bunlar├Żn icras├Ż i├žin zor kullan├Żl├Żr. Alt├Żnordu baskaklar├Ż ve darugalar├Żn├Żn da ba├żka t├╝rl├╝ hareket etmedikleri tarih├« bir hakikattir.

          Alt├Żnordu'nun Rus knezliklerindeki h├ókimiyetinin, sonraki Rus ├žarlar├Żn├Żn Kazan, Ba├żkurt, Sibir, K├Żr├Żm, Kafkas ve T├╝rkistan'daki h├ókimiyetlerine nispetle kat kat yumu├żak oldu├░unda zerre kadar ├ż├╝phe yoktur. M├╝thi├ż ├Łvan'├Żn ve Romanof ailesinden gelen ├çar h├╝k├╝metlerinin T├╝rk kavimlerini imha yolunda ald├Żklar├Ż tedbirlerin onda birinin Alt├Żn Ordu hanlar├Ż taraf├Żndan al├Żnmad├Ż├░├Ż muhakkakt├Żr.

          Rus knezlerine yap├Żla gelen baz├Ż tazyikler ve ├żiddetler, daha ziyade Ruslar├Żn Saray'da, hanlar yan├Żnda yapt├Żklar├Ż entrikalardan ileri gelmi├żtir. Mo├░ol-T├╝rk devleti an'anesinin icab├Ż olarak Alt├Żn Ordu'da tam bir din ve dil tolerans├Ż vard├Ż.

          Metbu kavimler, pek de a├░├Żr olmayan m├╝kellefiyetleri do├░ru d├╝r├╝st yerine getirdikten sonra, l├╝zumsuz yere tazyike maruz kalm├Żyorlard├Ż. Rus kilisesi, Alt├Żn Ordu hanlar├Żn├Żn verdikleri "yarl├Żk"lar sayesinde tarhanl├Żk kazanm├Ż├żt├Ż; yani her nevi vergi ve m├╝kellefiyetlerden kurtulmu├żtu; b├Âyle olmas├Żna ra├░men, sonralar├Ż Tatarlara kar├ż├Ż Rus imha siyasetini besleyen m├╝essese bilhassa kilise olmu├żtur.

          ├Łki bu├žuk y├╝zy├Żl s├╝ren Tatar h├ókimiyetinin tesiri alt├Żnda Alt├Żn Ordu hanlar├Ż Rus ahalisi nazar├Żnda tam bir h├╝k├╝mdar gibi tel├ókki ediliyordu; bu y├╝zdendir ki Rus knezleri ancak Alt├Żn Ordu h├ókimiyetinden ├ž├Żkt├Żktan sonra "├çar" l├ókab├Żn├Ż alma├░a cesaret ettiler. Batu Han'├Żn kumandas├Żnda f├╝tuhat yapan kuvvetlerin 600.000 ki├żiden ibaret oldu├░u s├Âylenmektedir: Bunun ancak 60.000'i Mo├░ol'du; kalan k├Żsm├Ż muhtelif T├╝rk kavimlerinden toplanm├Ż├żt├Ż; kumanda heyetinin ve baz├Ż memuriyetlerin ba├ż├Żnda Mo├░ollar bulunmakta idi.

          Tatar ad├Żn├Żn men├żeinin T├╝rk olmas├Ż l├óz├Żm gelir. ├Ł├żte bu sebeptendir ki, Mo├░ol istil├ós├Żn├Ż yapan b├╝t├╝n kuvvetlere Avrupal├Żlar, Mo├░ol ve T├╝rk fark edilmeksizin "Tatar" demi├żlerdir. Bu sebepledir ki, Cengiz ordular├Żndaki T├╝rk kavimleri, kendilerine b├Âyle adland├Żrmasalar bile, yabanc├Żlar kar├ż├Żs├Żnda b├Âyle g├Âr├╝nmeye ba├żlam├Ż├żlard├Żr. ├çok zaman ge├žmeden ├Łdil boyunda yerle├żen Mo├░ollar kalabal├Żk T├╝rk unsuru aras├Żnda eriyip gitmi├żlerse de, bu sahan├Żn ahalisi T├╝rk olmas├Żna ra├░men "Tatar" adiyle tan├Żnma├░a ba├żlam├Ż├żlard├Żr. Mo├░ol istil├ós├Żn├Żn neticesi olarak ├Łdil-Ural ve Sibirya'da T├╝rk unsuru artt├Ż├░├Ż gibi, bir dereceye kadar Mo├░ol unsuru da yerli ahali ile kar├Ż├żm├Ż├żt├Żr; fakat bu z├╝mrenin daha ziyade y├╝ksek tabakaya mensup oldu├░u anla├ż├Żl├Żyor.

          Ahalisi 922'den beri M├╝sl├╝man olan Alt├Żn Ordu'da Batu'nun k├╝├ž├╝k biraderi Berke Han'├Żn (1255-1266) M├╝sl├╝manl├Ż├░├Ż kabul etmesiyle, bu ├╝lke, tam m├ónas├Żyla bir T├╝rk-├Łsl├óm devleti haline gelmi├żtir. Zaten bu m├Żnt├Żkada 922'den beri ├Łsl├óm k├╝lt├╝r├╝ yay├Żlm├Ż├żt├Ż. Saray ├żehri kurulup da T├╝rkistan'la ticaret m├╝nasebetleri tekrar kuvvet bulduktan sonra, Alt├Żn Ordu'da M├╝sl├╝man tesirinin birdenbire ba├żka tesirlere ├╝st├╝n geldi├░ini g├Âr├╝yoruz; neticede Saray hanlar├Ż M├╝sl├╝man oldular.


MiM

Berke Han'├Żn h├ókimiyet zaman├Ż, Alt├Żnordu'nun, B├╝y├╝k Hakanl├Żktan ayr├Żld├Ż├░├Ż, yani istikl├ólini ilan etti├░i zamana tesad├╝f etmektedir; Berke Han kendi nam├Żna sikke bast├Żrmakta ve tamam├Żyla m├╝stakil bir h├╝k├╝mdar gibi hareket etmekte idi. Umumiyetle onun zaman├Ż Alt├Żn Ordu'nun en parlak devri olarak tan├Żnmaktad├Żr; Yeni bir "Saray" (Yeni Saray) ├żehrinin kurulu├żu da bunu teyit etmektedir.

          ├ľzbek Han (1313-1342) zaman├Żnda ├Łsl├óm dini b├╝sb├╝t├╝n kuvvetlendi. Saray ├żehri, di├░er ├Łsl├óm memleketlerinin b├╝y├╝k ├żehirleri gibi camiler, medreseler ve tekkelerle s├╝slenme├░e ba├żland├Ż; h├╝k├╝mdar saray├Żnda ├ólimler, ├żeyhler, seyyidler ve hocalar itibar kazand├Żlar; medreseler ve mektepler a├ž├Żld├Ż.

          Muhtelif ├Łsl├óm memleketlerinden ustalar ├ža├░r├Żlmaya ba├żland├Ż. Me├żhur ├Łsl├óm ├ólimlerinden Kutbettin-├╝r-Raz├«, ├×eyh Sadettin Teftez├« ve ba├żkalar├Żn├Żn Canibek Han zaman├Żnda (1340-1357) Saray ├żehrinde kald├Żklar├Ż mal├╗mdur. Nehc'├╝l-feradis gibi enteresan bir kitab├Żn ya do├░rudan do├░ruya Saray'da veya Saray hanlar├Żn├Żn emriyle, yine Alt├Żn Ordu h├ókimiyetinde bulunan, Harezm'de tertip edilmi├ż olmas├Ż, yaz├Ż dilinin burada m├╝him geli├żme kaydetti├░ini g├Âstermektedir.

          Alt├Żnordu'nun XIII-XIV. Y├╝zy├Żllarda siyas├«, iktisad├« ve k├╝lt├╝r bak├Żm├Żndan yaln├Żz ├×ark├« Avrupa'n├Żn de├░il, umumiyetle T├╝rk d├╝nyas├Żn├Żn en m├╝him mevkilerinden biri oldu├░unda ├ż├╝phe yoktur. Bu devletin ahalisinin b├╝y├╝k bir k├Żsm├Ż -Rus yurdu m├╝stesna- halis T├╝rk't├╝; ancak ├╝st tabakada Mo├░ol unsur mevcuttu. Bu unsur da k├Żsa bir zaman i├žinde tamam├Żyla T├╝rkle├żmi├żti. Devlet te├żkil├ót├Ż, Cengiz'den ├žok ├Ânce te├żekk├╝l eden devlet sisteminden ibaretti. G├Âkt├╝rk ve Uygur te├żkil├ót├Żn├Żn m├╝him unsurlar├Żn├Żn Alt├Żn Ordu (ve umumiyetle b├╝t├╝n di├░er T├╝rk devletlerinde ) mevcut oldu├░u muhakkak gibidir; hele te├żkil├ót s├Âzleri (├Żst├Żlahlar├Ż)nde Uygarca mefhumlar├Żn kullan├Żld├Ż├░├Ż g├Âr├╝lmektedir; bunun i├žindir ki, Alt├Żn Ordu ve sonraki hanl├Żklar├Żn devlet, iktisat ve sosyal te├żkil├ótlar├Żn├Ż ├Â├░renmek, Mo├░ollar├Żn kendi i├ž te├żkil├ótlar├Żndan ba├żka daha evvelki T├╝rk devletleri ve heyetlerinin vaziyetlerini bilme├░e ba├░l├Żd├Żr.

          Elde mevcut s├Żn├Żrl├Ż kaynaklara g├Âre Alt├Żn ordu'da askerlik, ziraat, ticaret, vergi ve her ├že├żit m├╝kellefiyetleri tanzim eden belirli kanunlar mevcuttu. Cengiz taraf├Żndan kurulan te├żkil├óttan ba├żka, siyas├« ve sosyal hayat├Żn her safhas├Żn├Ż d├╝zenleyen bir├žok nizamlar tatbik edilmekte idi. Bu itibarla da Alt├Żn Ordu Devleti'ni "yasal├Ż" (kanunlu) bir siyas├« varl├Żk oldu├░u ortadad├Żr.

          Ahalinin yaln├Żz g├Â├žebe olmad├Ż├░├Ż, ├żehirlerin ve k├Âylerin ├žoklu├░u ile derhal g├Âr├╝lmektedir. Zaten Orta-├Łdil boyundaki T├╝rklerin ├žok erkenden k├Âyler ve ├żehirler kurduklar├Ż mal├╗mdur. ├Łdil'in a├ża├░├Ż mecras├Żnda bulunan T├╝rk-Mo├░ol unsurunun da yava├ż yava├ż ├żehir ve k├Âylere yerle├żtikleri g├Âr├╝l├╝yor. Azerbaycan da dahil oldu├░u halde Alt├Żn Ordu'ya ait sahada ├żimdiye kadar 25 ├żehir tespit edilmi├żtir. Bunlar: Azak, Bat├žin, Baku, B├╝ler, Bulgar, Derbent, G├╝listan (Saray'├Żn banliy├Âs├╝), K├Żr├Żm, K├Żr├Żm-Cedit, Macar, Macar-Cedit, Mahm├╗d ├ébad, Muh├ż├Ż, Ordu, Ordu-Cedit, Ordu-Bazar, Recan, Saray, Saray-Cedit, Sarayc├Żk, S├Ż├░nak-Cedit, Tebriz, ├ťkek, Hac├Ż-Tarhan (Zeci-Tarhan), ├×abran, ├×amaha.

          Demek ki, Alt├Żnordu sadece bir "step imparatorlu├░u" de├░ildi. Bu say├Żlan ├żehirlerin b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ b├╝y├╝k ticaret merkezleri ve "ihracat ve ithal├ót" iskeleleri ve transit istasyonlar├Ż idi. Bilhassa Saray ├żehrinin b├╝y├╝kl├╝├░├╝ ve g├╝zelli├░i hakk├Żnda ├żehri bizzat gezen seyyahlar├Żn elinden ├ž├Żkan kay├Żtlar mevcuttur. Bu cins kay├Żtlar yap├Żlan hafriyat neticesinde tamam├Żyla tespit edilmi├żtir. Saray ├żehrinde m├╝kemmel bir su tesisat├Ż oldu├░u, bah├želere, evlere var├Żncaya kadar su borular├Żyla su getirildi├░i meydana ├ž├Żkm├Ż├żt├Żr; ├žini tezyinat├Ż, yap├Żc├Żl├Żk ve bilhassa maden i├żleme hususunda m├╝him ilerlemeler elde edildi├░i, ├ž├Żkan eserlerle sabittir.

          Bu itibarla, Saray ├żehrinin ve i├žinde ya├żayan ahalisinin (yani yerli T├╝rklerin), devirlerinin di├░er memleketlerinden geride durmad├Żklar├Ż a├ž├Żkt├Żr. Meydana ├ž├Żkar├Żlan maden eritme ve i├żletme tesisat├Żn├Żn m├╝kemmelli├░i, Alt├Żn Ordu ustalar├Żn├Żn, hatta bu hususta bir├žok millet ustalar├Żn├Ż geride b├Żrakt├Żklar├Żn├Ż g├Âsterir. Bu suretle Saray ├żehrinde (bilhassa Saray-Berke'de) ├Łtil ve Bulgar ├żehirlerinin gelene├░i yaln├Żz muhafaza edilmekle kalmam├Ż├ż, daha da ileriye g├Ât├╝r├╝lm├╝├żt├╝r. Saray ayn├Ż zamanda T├╝rkistan, ├Łran, Anadolu, Bizans, Rus, Ceneviz ve Orta Avrupa'dan gelen t├╝ccarlar├Żn bulu├żtuklar├Ż bir merkez olmas├Ż hasebiyle de b├╝y├╝k bir ehemmiyete sahipti; burada ayr├Ż milletler i├žin ayr├Ż mahaller kuruldu├░u ve herkese kendi memleketinde al├Ż├ż├Żk oldu├░u hayata g├Âre ya├żamak imk├ón├Ż verildi├░ini biliyoruz.

          Alt├Żnordu'nun merkezi Saray ├żehri idi. Saray ├żehrine "Taht ili" denirdi. Batu zaman├Żnda tesis edilen Saray ├żehri, Berke Han zaman├Żnda daha m├╝sait bir yere nakledilerek Yeni Saray, yahut Saray-Berke ad├Żn├Ż ald├Ż (├Łdil'in sol kollar├Żndan biri olan Tsares mevkiine yak├Żn). Hanlar Saray ├żehrinin "G├╝listan" denilen banliy├Âs├╝nde ya├ż├Żyorlard├Ż; buras├Ż bilhassa hanlar├Żn k├Ż├ż├Ż ge├žirdikleri bir yerdi; yazlar├Ż ise eski ├ódet ├╝zere "yayla├░a" ├ž├Żkarlar, Don ve ├ľz├╝ aras├Żnda kal├Żrlard├Ż. Hanlar├Żn "yaylak"lardaki ordug├óhlar├Ż da b├╝y├╝k bir ├żehir manzaras├Ż arz ediyor, han├Żm ve b├╝y├╝klerin s├╝sl├╝ ├žad├Żrlar├Ż geni├ż bir sahay├Ż kapl├Żyordu.

          Ke├žeden yap├Żlan ├žad├Żrlar├Żn (yurt) i├ži k├Żymetli hal├Żlarla s├╝sl├╝ idi; han├Żn taht├Ż alt├Żn ve k├Żymetli ta├żlarla bezenmi├ż, ayaklar├Ż g├╝m├╝├żten idi. Bayram ve yortu g├╝nlerinde yabanc├Ż el├žiler merasimle kabul edilirdi; bu m├╝nasebetle han├Żn taht├Ż etraf├Żnda hatunu ve hanedan ├ózas├Żna mensup b├╝y├╝kler bulunuyordu. Han├Żn birka├ž kar├Żs├Ż olurdu; fakat biri Ulu-Hatun, yani ba├ż kad├Żn say├Żl├Żrd├Ż. Ulu-Hatunlar├Żn mevkileri gayet y├╝ksek olup, devlet idaresine bilfiil i├żtirak ederler, hatt├ó, han├Żn muvaffakiyetiyle, kendi adlar├Żndan "yarl├Żk" verdikleri olurdu. Ulu Hatun Osmanl├Ż sultanlar├Żn├Żn saraylar├Żndaki Ba├ż-kad├Żn efendi ve Valide sultana ├žok benzemektedir; yaln├Żz Valide Sultan├Żn yetkileri daha geni├żtir.


MiM

Hanlar, yaln├Żz Tatar b├╝y├╝klerinin k├Żzlar├Żn├Ż de├░il, Bizans imparatorlar├Żn├Żn ve Rus knezlerinin k├Żzlar├Żn├Ż da al├Żyorlard├Ż; ezc├╝mle ├ľzbek Han'├Żn kar├Żs├Ż Rum kayseri Andronik Paleologos'un k├Żz├Ż idi. Umumiyetle Alt├Żn Ordu Devleti'nde kad├Żnlar├Żn sosyal konumlar├Ż y├╝ksekti ve bu konuda eski T├╝rk gelenekleri devam ettiriliyordu. Do├░u memleketlerinin kad├Żnlar├Ż ezici tesirleri hen├╝z k├Âkle├żmemi├żti. Han├Żn hatunlar├Ż ayr├Ż saraylarda ya├ż├Żyorlar, g├Â├ž ederken kendilerine mahsus ├žad├Żrlar├Ż bulunuyordu; hatt├ó kendilerinin mescit ve camileri, hoca ve imamlar├Ż oldu├░u gibi umum├« hayatta ayr├Ż muhaf├Żz k├Żtalar├Ż da vard├Ż; Alt├Żn Ordu kad├Żnlar├Ż pe├že ta├ż├Żmad├Żklar├Ż gibi, umum├« hayatta g├Âr├╝n├╝rler, hatt├ó han hatunlar├Ż ├ólimler ve ├żairler meclisine bile devam ederlerdi.

          Alt├Żnordu Devleti'nde resmi dil ├ça├░atay T├╝rk├žesi idi. ├ľnceleri G├Âk Tengri'ye tap├Żyorlard├Ż ama k├Żsa zamanda b├╝t├╝n ├╝lke M├╝sl├╝man oldu. Bir s├╝re sonra devlet tam anlam├Ż ile T├╝rkle├żti. Ama bu "T├╝rkle├żme" deyimi h├╝k├╝mdar ailesi i├žindir. Halk├Żn y├╝zde doksan├Żndan fazlas├Ż zaten T├╝rk idi. (Kuman, K├Żp├žak, Bulgar... T├╝rkleri).

          Bug├╝n, Tatar ad├Żyla an├Żlan T├╝rkler de Alt├Żn Ordu Devleti'nin halk├Żd├Żr ve Tatar ad├Ż "Kuzey T├╝rkleri" anlam├Żnda bir genel ad olmu├żtur. Mo├░ollar ├žok k├╝├ž├╝k bir az├Żnl├Żk haline d├╝├żm├╝├żt├╝. Askerin b├╝y├╝k ├žo├░unlu├░u da T├╝rk idi. Mo├░ol az├Żnl├Ż├░├Ż T├╝rklerle kar├Ż├żm├Ż├ż ve eriyip gitmi├żlerdi. Ama hanlar Mo├░ol s├╝lalesinden geliyordu. Bunlar da T├╝rklerle evlendikleri i├žin zamanla Mo├░ol etkisi sadece idare ├żeklinde, te├żkilatta kald├Ż.

          Alt├Żnordu'nun idare sistemi eski T├╝rk esaslar├Żna dayanmaktad├Żr; bu esaslarda bilhassa bozk├Żr an'anesi ve te├żkil├ót├Ż m├╝him bir yer tutuyordu. Ahalinin gittik├že topra├░a ba├░lanmas├Ż, ziraat, ticaret ve sanayiin geli├żmesi ├╝zerine devlet idaresinde bu esaslar da dikkate al├Żnm├Ż├żt├Ż. Alt├Żn Ordu'nun resmi ismi asl├Żnda "B├╝y├╝k Ordu"dur. Bu devlet birka├ž k├Żsma yahut "Ulus"a ("├Âl├╝├ż, hisse" b├Âl├╝n├╝rd├╝; Rusya bile birka├ž "Ulus"tan ibaret oldu├░u gibi, Ba├żkurt, Bulgar, Mok├ż├Ż elleri de birer ayr├Ż ulus te├żkil etmi├żti; bundan ba├żka Kafkas ve Karadeniz sahalar├Ż da ayr├Ż uluslara b├Âl├╝nm├╝├żt├╝.

          Ulus, onun ba├ż├Żnda bulunan t├╝relerin (b├╝y├╝k memur) ad├Żn├Ż al├Żrd├Ż. Ulus i├žinde de, Cengiz'in tespit etti├░i ve tamam├Żyla asker├« mahiyette olan bir b├Âl├╝m vard├Ż; ezc├╝mle: T├╝men (10 bin), bin, y├╝z ve on beylikleri; t├╝men beyi, on bin ki├żilik kuvveti ├ž├Żkaran b├Âlgenin ba├żbu├░u, bin beyi, bin ki├żilik kuvvetin ba├ż├Ż v.s. Bu bak├Żmdan Alt├Żn Ordu gayet intizaml├Ż bir asker├« ve m├╝lk├« idare te├żkilat├Żna sahipti. Halis T├╝rk olan uluslar├Żn en y├╝ksek idare (sivil) memuruna Daruga denilirdi, ki vali kar├ż├Żl├Ż├░├Ż olsa gerektir; Rus uluslar├Żndaki en y├╝ksek Tatar valisi de Baskak ad├Żn├Ż ta├ż├Żrd├Ż; baskaklar├Żn idar├« merkezine de "yurt" denirdi.

          Baskaklar, bulunduklar├Ż yerde, Rus knezleri ve ahalisinin Alt├Żn Ordu'ya boyun e├░melerine nezarete memurdu; bu maksatla onun emrinde asker de bulunurdu. Rus ahalisinden "kafa vergisi" al├Żnd├Ż├░├Żndan, ahali say├Żm├Ż yap├Żl├Żr (ilk say├Żm 1257'de) ve ona g├Âre baskaklar vergi al├Żrlard├Ż; mal ve m├╝lkten ayr├Żca a├żar (onda bir) da toplanmakta idi. Darugalar├Żn da ayn├Ż ├żekilde icrai faaliyette bulunduklar├Ż g├Âr├╝lmektedir; yerli T├╝rk ahalisinin bir├žok m├╝kellefiyetlere tabi oldu├░u, yarl├Żklardan anla├ż├Żl├Żyor. Ancak "Tarhan" olan kimseler, her nevi m├╝kellefiyetten ve vergilerden kurtuluyorlard├Ż. Tarhanl├Żk hakk├Ż da han taraf├Żndan verilir ve "Tarhanl├Żk yarl├Ż├░├Ż" ile tasdik olunurdu.

          Hana, devlet idaresinde "Divan" ad├Żn├Ż ta├ż├Żyan bir meclis yard├Żm ederdi. Ekseri T├╝rk-├Łsl├óm devletlerinde tesad├╝f etti├░imiz bu m├╝essesenin Alt├Żn-Ordu'daki mahiyeti kat├« olarak bilinemiyor; bilhassa bu divan├Żn yaz├Żc├Żlar├Ż (Divan bitik├ži'leri) tabiri yarl├Żklarda s├Żk s├Żk zikredilmektedir. D├Ż├ż memleketlere g├Ânderilen el├žilere ve yard├Żmc├Żlar├Żna "el├ži-keleci" denirdi. Ayr├Żca yol, vergi, ticaret i├żlerine nezaret eden memurlar mevcut olup bunlar├Żn vazifeleri birer birer tayin ve tespit edilmi├żti.Ticaretin Alt├Żn Ordu'da ├žok inki├żaf etti├░ini de s├Âylemi├żtik; buna ba├░l├Ż olarak para sistemi de gayet muntazamd├Ż; maden para ile yan yana, k├ó├░├Żt para usul├╝ de vard├Ż.

          Alt├Żnordu'nun siyas├« tarihi cihetine gelince: Bu hakanl├Żk do├░u Avrupa'y├Ż elinde bulundurmakla bir├žok bak├Żmdan Hazar Hakanl├Ż├░├Ż'n├Ż and├Żrmaktad├Żr. ├Ł├żgal etti├░i co├░raf├« vaziyetinin icab├Ż olarak bir├žok devletlerle siyas├«, iktisad├« ve k├╝lt├╝r m├╝nasebetleri tesis etmi├żtir. Bizans'la, M├Żs├Żr Meml├╗klar├Ż ve Osmanl├Żlarla m├╝nasebetleri oldu├░u gibi, bilhassa Litvanya-Lehistan Devleti'yle yak├Żn bir m├╝nasebet tesis edilmi├żti. Alt├Żn Ordu ile ├Łlhanl├Żlar aras├Żnda, Hazar Denizi'nin g├╝ney sahas├Ż ve Harezm y├╝z├╝nden daim├« bir ihtil├óf ve rekabet vard├Ż; bunun i├žindir ki Alt├Żn Ordu ile M├Żs├Żr Meml├╝kleri aras├Żnda s├Żk├Ż bir dostluk kuruldu; ayn├Ż vecihle sonralar├Ż, Y├Żld├Żr├Żm Bayezid ve Toktam├Ż├ż Han'├Żn her ikisinin de Timur taraf├Żndan b├╝y├╝k bir tehlikeye maruz kalmalar├Ż ├╝zerine Osmanl├Ż ├Łmparatorlu├░u'yla Alt├Żn Ordu aras├Żnda yak├Żn bir dostluk h├ós├Żl oldu; her iki memleketten kar├ż├Żl├Żkl├Ż el├žiler ve t├╝ccarlar gidip gelme├░e ba├żlad├Żlar.

          Timur istil├ós├Ż Alt├Żnordu hanlar├Żyla Osmanl├Ż sultanlar├Żn├Żn, sonralar├Ż da iyi m├╝nasebetleri devam ettirmelerini sa├░lad├Ż. II Murad ile Fatih Sultan Mehmed zaman├Żnda da bu dostluk mevcuttu. Alt├Żnordu hanlar├Żndan olup sonra Kazan Hanl├Ż├░├Ż'n├Ż kuran Ulu├░ Muhammed'in, II. Murad'a ve sonraki hanlar├Żn Fatih Sultan Mehmed'e g├Ânderdikleri bitikleri bunu g├Âstermektedir. Moskova knezli├░inin tedricen y├╝kselmesi ve tehlikeli olma├░a ba├żlamas├Ż ├╝zerine, Alt├Żn Ordu ile Litvanya-Lehistan aras├Żnda Ruslar'a kar├ż├Ż bir cephe te├żkil etmek istendi.

          Bir├žok etkenlerin bir araya gelmesiyle, gittik├že zay├Żf d├╝├żen Alt├Żn Ordu, Aksak Timur'un arka arkaya indirdi├░i ├╝├ž darbeden sonra (bu seferler esnas├Żnda Saray ├żehri k├ómilen y├Żk├Żlm├Ż├ż ve ahalisi katliam edilmi├żtir) Alt├Żn Ordu bir daha kendine gelemedi. Hanedan ├ózas├Ż aras├Żnda ├ž├Żkan i├ž m├╝cadele, ticaret hareketlerinin gittik├že azalmas├Ż, kom├żular├Żn├Żn kuvvetlenmesi neticesinde Alt├Żn Ordu Hakanl├Ż├░├Ż gittik├že kuvvetten d├╝├żt├╝. Alt├Żn Ordu'nun son b├╝y├╝k han├Ż Timur ve Bayezid'in ├ža├░da├ż├Ż olan Toktam├Ż├ż Han'd├Żr (1376-1391).

          Ondan sonra, "Taht-├Łli"nde (Saray'da) hanlar birbirini s├Żk s├Żk takip etmi├żler ve kar├ż├Żl├Żkl├Ż ├żiddetli m├╝cadeleler yapm├Ż├żlard├Żr. 1480 y├Żl├Żnda Saray Han├Ż Seyyid Ahmet, Moskova b├╝y├╝k knezi III. ├Łvan'├Ż ba├ż e├░me├░e zorlayarak Rusya ├╝zerinde eski h├ókimiyetini tekrar kurmak te├żebb├╝s├╝nde bulunmu├żsa da, k├ófi miktarda kuvvete sahip olmad├Ż├░├Ż gibi, arkada baz├Ż tehlikeler ba├ż g├Âsterdi├░inden, bir meydan muharebesi olmaks├Żz├Żn, Don boyunca ├žekilip gitmi├żti. Bundan sonra Rusya ├╝zerindeki 240 y├Żldan beri devam edip gelen Alt├Żnordu h├ókimiyeti kendili├░inden kalkm├Ż├żt├Żr. Zaten Alt├Żn Ordu'nun hayat├Ż da sona ermi├ż gibiydi. 1502'de bu devlet art├Żk tarihe kar├Ż├żm├Ż├ż bunuyordu. Bu hakanl├Ż├░├Żn harabeleri ├╝zerinde bir├žok hanl├Żklar y├╝kseldi; bunlar: K├Żr├Żm, Kazan, Sibir, Astrahan ve Nogay hanl├Żklar├Ż idi.


MiM