Haziran 26, 2019, 06:24:56 ÍÍ
Haberler:

Mutlak h├╝k├╝mranl├Żk elinde olan Allah, y├╝celer y├╝cesidir ve O'nun her ├żeye g├╝c├╝ yeter. (Mulk -1)

Ak Hun ├Łmparatorlu├░u

Ba■latan MiM, Ekim 12, 2009, 09:25:21 ÍS

« ÷nceki - sonraki »

0 ▄ye ve 1 Ziyaretši konuyu incelemekte.

MiM

Ekim 12, 2009, 09:25:21 ÍS Last Edit: Ekim 12, 2009, 09:27:55 ÍS by MiM
Ak Hun ├Łmparatorlu├░u

http://img203.imageshack.us/i/5ee5d5929732dc887724e48.jpg/][IMG]http://img203.imageshack.us/img203/6457/5ee5d5929732dc887724e48.jpg[/img][/URL]


Kurulu├ż Tarihi - 420
Y├Żk├Żl├Ż├ż Tarihi - 562
Kurucusu - Aksuvar
Ba├żkenti - Sakkala
Dili - Hun T├╝rk├žesi
Devlet Ba├żkan├Ż - Hakan

         B├╝y├╝k Hun ├Łmparatorlu├░u'nun da├░├Żlmas├Ż ├╝zerine, Hunlar├Żn b├╝y├╝k bir k├Żsm├Ż Volga ├Żrma├░├Ż ├╝zerinden Bat├Ż'ya do├░ru g├Â├ž ederken, bir b├Âl├╝m├╝ de G├╝neye do├░ru inmi├żtir. G├╝neye inen Hunlar daha sonralar├Ż Ak Hun ├Łmparatorlu├░u'nu kurmu├żlard├Żr. Ortado├░u Hunlar├Ż da denen Ak Hunlar, bir y├╝zy├Żldan fazla bir s├╝re Horasan, Pencap, Afganistan, Hindistan, Harezm, ├Łran ve Do├░u T├╝rkistan b├Âlgelerinde egemen olmu├żlar ve imparatorluklar├Żn├Ż s├╝rd├╝rm├╝├żlerdir.

         ├ľzellikle ├çin kaynaklar├Żnda Ak Hunlar hakk├Żnda geni├ż bilgi vard├Żr. Bir s├╝re T├╝rkistan'a egemen olduklar├Ż i├žin ├çinlilerle zaman zaman kar├ż├Żla├żm├Ż├żlard├Żr. ├çin kaynaklar├Żn├Żn yan├Ż s├Żra eski ├Łran, Latin ve Bizans kaynaklar├Żnda da Ak Hunlar hakk├Żnda bilgilere rastlanmaktad├Żr. Bat├Ż Hun ├Łmparatorlu├░u'nun kurulu├ż d├Âneminde Ak Hunlar da Afganistan ve Kuzey Hindistan'da kendi imparatorluklar├Żn├Ż kurmaya ├žal├Ż├ż├Żyorlard├Ż. Ak Hunlar├Żn o devirde ├Łran'a egemen olan Sasanilerle ├žok yak├Żn ili├żkileri ve sava├żlar├Ż olmu├żtur. ├Łslam kaynaklar├Żnda da Sasani devleti ile ilgili b├Âl├╝mlerde dolayl├Ż bi├žimlerde Ak Hunlar devleti ile ilgili bilgiler verilmektedir. Son zamanlarda Hindistan'da yap├Żlan tarih ├žal├Ż├żmalar├Żnda da Ak Hunlar ve genel olarak Hunlar hakk├Żnda geni├ż b├Âl├╝mlere rastlanmaktad├Żr.

         Ak Hunlarla ilgili arkeolojik buluntular ├žok azd├Żr. Ama tarihleriyle ilgili bilgi sa├░layan ├Â├░eler aras├Żnda para ve kitabeler ├Ân s├Żrada yer al├Żr. Para ve kitabelerin ├žo├░u Do├░u ├Łran ve Afganistan y├Ârelerinde ele ge├žmi├żtir. Bunlar├Żn b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝ Toraman ve Mihrakula d├Ânemleri ile ilgilidir. Ak Hun paralar├Ż ├╝zerinde yap├Żlan ├že├żitli ara├żt├Żrmalar sonucunda bunlar├Żn atl├Ż, b├╝st ve yar├Ż drahmi tipi olarak ├╝├ž t├╝re ayr├Żld├Ż├░├Ż anla├ż├Żlm├Ż├żt├Żr.

         Ak Hun devleti i├žinde baz├Ż Mo├░ollar ve ├Łranl├Żlar da ya├żam├Ż├żlard├Żr. ├Łmparatorlu├░un egemen ├Â├░esi ve toplumun ├žo├░unlu├░u ise Hunlar'dan gelme T├╝rklerdi. Ak Hun ├Łmparatorlu├░u'nun di├░er bir merkezi de Kunduz'da bulunan Huo kenti idi. Gor'dan sonra bu kent de ├Ânemli bir merkez durumuna gelmi├żtir. Huo da Toharistan b├Âlgesinde yer al├Żyordu. Toharistan, Belh kentinin do├░usuna d├╝├żen Ceyhun ├Żrma├░├Żn├Żn g├╝neyindeki Hulm, Kunduz, Iskam├Ż├ż, Talakan-Simigan, Ba├░lan gibi yerleri i├žine alan b├Âlge olarak bilinmektedir. T├╝rk├že kaynaklarda bu b├Âlgeye Tukri veya Tukharistan ad├Ż da verilmektedir. Ak Hunlar├Żn en son ve en b├╝y├╝k merkezleri, Bedah├żan'├Żn bat├Żs├Żnda Himatala idi. Bu b├Âlge da├░lar├Ż ve ├Żrmaklar├Żyla ├žok verimli bir yerdi. Himatala, karl├Ż da├░├Żn ete├░inde ya├żayanlar anlam├Żna geliyordu.

         Ak Hunlar bir s├╝re, Orta Asya'da ba├żka kavimlerle beraber ya├żam├Ż├żlard├Żr. Bu ortak ya├żay├Ż├ż s├╝resi i├žinde k├╝lt├╝rel a├ž├Żdan kar├ż├Żl├Żkl├Ż bir al├Ż├żveri├ż ger├žekle├żmi├żtir. ├ľzellikle dil ve baz├Ż gelenekler a├ž├Żs├Żndan ├že├żitli kavimlerin Ak Hunlar├Ż etkiledikleri g├Âr├╝lm├╝├żt├╝r. Toharistan'a yerle├żtikten sonra ortaya ├ž├Żkan Toharca dili asl├Żnda Ak Hun dilinden ba├żka bir ├żey de├░ildir. Toharca, di├░er dillerden farkl├Ż bir yap├Żya sahipti ve yirmi be├ż harften meydana geliyordu.

         Ak Hunlar'dan ├Ânce Toharistan b├Âlgesine Ku├żanlar egemendi. Ne var ki, bunlar daha sonralar├Ż b├Âl├╝nerek k├╝├ž├╝k beylikler bi├žiminde ya├żamaya ba├żlad├Żlar. B├╝y├╝k Hun ├Łmparatorlu├░u'nun y├Żk├Żlmas├Żndan sonra Orta Asya'da ya├żamaya devam eden Hun kavimlerinin i├žlerinde Ak Hunlar en b├╝y├╝├░├╝yd├╝. Daha sonralar├Ż ko├żullar├Żn zorlamas├Żyla g├╝ney b├Âlgelerine do├░ru g├Â├ž ettiler. Ak Hunlar Altay da├░lar├Żndan Horasan'a, Toharistan'a ve sonra Hindistan'a inen bir kavim olarak g├Âr├╝nmektedir. V. y├╝zy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Ak Hunlar Ceyhun ├Żrma├░├Żn├Ż ge├žerek, Sasani topraklar├Żn├Ż i├żgal etme giri├żimlerinde bulunmu├żlard├Żr. Bu t├╝r olaylar bir T├╝rk istilas├Ż bi├žiminde ├Łslam kaynaklar├Żnda yer alm├Ż├żt├Żr. Ak Hunlar├Żn ├Ânceleri Sogdiana'ya egemen olu├żlar├Ż ├çin kaynaklar├Żndaki kar├ż├Żla├żt├Żrmalardan anla├ż├Żlmaktad├Żr. Sogdiana ile beraber Semerkand y├Âresinin de yeni egemen g├╝c├╝ Ak Hunlar olmu├żlard├Żr.

Ceyhun ├Żrma├░├Żn├Ż ge├žen Ak Hunlar V. y├╝zy├Żl├Żn ba├żlar├Żndan sonra Sasani devletinin do├░u ve kuzeydo├░u b├Âlgelerini istila etmeye ba├żlad├Żlar. Ak Hunlar├Żn g├╝neye do├░ru ini├żleri ├ľn Asya'n├Żn t├╝m ├╝lkelerini ve buralarda ya├żayan kavimleri sarsm├Ż├żt├Żr. V. Behram Gur'un saltanat├Ż s├Żras├Żnda (420-438) Ak Hunlar Ceyhun ├Żrma├░├Żn├Ż Tirmiz b├Âlgesinden ge├žtiler. Bu ge├ži├ż s├Żras├Żnda Ak Hunlar ├╝├žy├╝z bin ki├żi kadar bir topluluktu. Ak Hunlar├Żn Sasani ├╝lkesine giri├żleri kar├ż├Żs├Żnda Behram Gur'un pasif kalmas├Ż devleti bir ├ża├żk├Żnl├Żk d├Ânemine soktu. Ak Hun H├╝k├╝mdar├Ż Hakan Horasan'dan ilerleyerek Rey ├Ânlerine kadar geldi. Sasaniler, Ak Hunlara b├╝y├╝k miktarda para vermeyi ├Ânerdiler. Ak Hunlar bunu kabul etmediler. Ku├żmuhan b├Âlgesinde Hakan ve Ak Hunlar├Żn geli├żig├╝zel kararg├óh kurdu├░unu ├Â├░renen Sasani H├╝k├╝mdar├Ż Behram Gur, Ak Hunlar├Żn ├╝zerine ans├Żz├Żn bir bask├Żn d├╝zenledi. Gece yap├Żlan bask├Żndan Sasaniler kazan├žl├Ż ├ž├Żkt├Żlar ve Ak Hunlar├Ż da├░├Żtt├Żlar. Ak Hunlar├Żn ba├ż├Ż Hakan sava├ż alan├Żnda ├Âld├╝r├╝ld├╝ ve e├żyas├Ż ya├░ma edildi. Bask├Żn sonucu da├░├Żlan ve h├╝k├╝mdarlar├Ż Hakan'├Ż yitiren Ak Hunlar bu kez Ceyhun ├Żrma├░├Żn├Żn kar├ż├Ż sahiline ge├žtiler. Ceyhun ├Żrma├░├Żna kadar olan b├Âlge b├Âylece Ak Hunlar'dan temizlenmi├ż oldu. Sasaniler Ku├żmihan zaferini belgelemek i├žin buraya bir an├Żt yapt├Żrd├Żlar. Sasaniler bu zaferden sonra Belh kentini yeniden ellerine ge├žirdiler. Ku├żmihan yenilgisinden sonra Ak Hunlar uzun s├╝re ba├żs├Żz bir bi├žimde dola├żt├Żlar.

         Sasaniler do├░u s├Żn├Żrlar├Żnda ya├żayan Ak Hunlar'dan bir s├╝re sonra rahats├Żz olunca bu kavimin ├╝zerine yeniden bir ordu g├Ânderdiler. Ne var ki, bu kez Ak Hunlar Sasanileri yendi ve Sasani ordusu geri ├žekilmek zorunda kald├Ż. Bu zafer ├╝zerine Ak Hunlar daha ├Ânce yitirdikleri topraklar├Ż yeniden geri ald├Żlar. Bu zaferi Ak Hunlara kazand├Żran h├╝k├╝mdar├Żn ad├Ż Ah├żunvar idi. Bu h├╝k├╝mdar├Żn bir ad├Ż da Aksuvar'd├Ż. Aksuvar d├Âneminde Sasani ve Ak Hun ili├żkileri yo├░un olmu├żtur. Sasani devletinde bir taht kavgas├Ż ve Firuz'un ba├ża ge├žmesi sorun olunca, Aksuvar i├że kar├Ż├żt├Ż ve baz├Ż ko├żullarla Firuz'un tahta ge├žmesini destekleyebilece├░ini bildirdi. Ak Hunlar otuz bin ki├żilik bir ordu ile Sasani devleti s├Żn├Żrlar├Ż i├žine girdiler ve Firuz'u destekleyerek tahta ge├žmesini sa├░lad├Żlar. Firuz ba├ża ge├žince Ak Hun ordusuna b├╝y├╝k hediyeler verdi ve Ceyhun ├╝zerindeki Tirmiz ile Vasgirt b├Âlgelerini Ak Hunlar'a terketti.

         Be├ż y├Żl sonra Firuz ile Aksuvar'├Żn aras├Ż bozuldu. Bar├Ż├ż g├Âr├╝├żmelerinin birisinde Firuz kendi k├Żz├Żn├Ż Aksuvar'a verece├░ini s├Âylemi├żti. Aksuvar bu s├Âz├╝n yerine getirilmesini istedi. Firuz ise bu s├Âz├╝n├╝ tutmad├Ż ve bir cariyeyi kendi k├Żz├Ż gibi Aksuvar'a g├Ânderdi. Cariye ya├żam├Żn├Ż yitirmemek i├žin bu hileyi Aksuvar'a anlatt├Ż. Aksuvar bunu anlay├Żnca Firuz'un yard├Żm i├žin g├Ânderdi├░i komutanlar├Żn├Ż ├Âld├╝rtt├╝. Firuz sahte prenses g├Ândermenin cezas├Żn├Ż komutanlar├Żn├Ż yitirerek ├Âdemi├ż oluyordu. Bunun ├╝zerine Sasaniler Ak Hunlara bir ders vermek ├╝zere ordular├Żn├Ż toplad├Żlar. Firuz s├Żn├Żr kasabas├Ż Balam'├Ż i├żgal etti ama, Aksuvar ile kar├ż├Żla├żamadan geri d├Ând├╝. Bundan sonraki on y├Żll├Żk d├Ânemde Ak Hunlar ile Sasaniler aras├Żnda pek ├Ânemli bir olay g├Âr├╝lmedi. 475 senesinde Firuz Aksuvar'a kar├ż├Ż yeni bir sefer d├╝zenledi. Aksuvar da Firuz'a iyi bir ders vermek ├╝zere, T├╝rklerin sava├ż taktiklerinden olan Turan takti├░ine benzer bir d├╝zen haz├Żrlamak i├žin ├žal├Ż├żmalar yapt├Ż. Ak Hunlar, Sasaniler ile d├╝z bir arazide kar├ż├Żla├żmaktansa, orduyu da├░l├Żk bir b├Âlgeye ├žekmeyi kararla├żt├Żrd├Żlar. Firuz hi├ž ├Ânlem almadan ge├žitlerden ge├žiyordu. Nitekim, Sasani ordusu ge├žitleri arkas├Żnda b├Żrak├Żnca, Ak Hunlar├Żn art├ž├Ż g├╝├žleri Sasani ordusunu ├žember i├žine alm├Ż├ż oldu. Aksuvar, Firuz'un ayaklar├Żna kapan├Żp ├Âz├╝r dilemesi ko├żuluyla ├žemberi a├žabilece├░ini bildirdi. Uzun tart├Ż├żmalardan sonra Firuz bu ko├żulu kabul etti. iki ordunun askerleri manzaray├Ż ibretle seyretti. B├Âylece sava├ż yapmadan iki ordu ayr├Żld├Żlar.

         Firuz k├Żr├Żlan gururunu kurtarmak i├žin yeniden Ak Hunlara kar├ż├Ż bir sefer haz├Żrlamaya ba├żlad├Ż. ├çevresi bunun yanl├Ż├ż olaca├░├Żn├Ż ├Żsrarla belirtiyordu ama Firuz intikam h├Żrs├Żyla doluydu. S├Żn├Żrdaki d├╝zenlemeler Ak Hunlar├Żn zarar├Żna geli├żti├░i i├žin Aksuvar Sasanilere yeniden sava├ż a├žt├Ż. Sasani ordusu sava├ż alan├Żna gelmeden ├Ânce Aksuvar derin hendekler kazd├Żrd├Ż ve ├╝zerlerini ├Ârtt├╝rd├╝. Kendi askerlerinin bildi├░i k├╝├ž├╝k ge├žitler b├Żrakt├Ż ve d├╝├żman├Żn├Ż aldatmak i├žin ordusunu ├Ânce geri ├žekti. Bunu g├Âren Firuz ordusuna sald├Żr├Ż emri verdi. ├ľrt├╝l├╝ hendeklerin ├╝zerinden ge├žerken Sasani ordusu b├╝y├╝k kay├Żplar verdi ve Firuz da hayat├Żn├Ż kaybetti. Sicistan Valisi Suhra, Aksuvar'a bir sald├Żr├Ż d├╝zenledi ama, sonradan Sasaniler ve Ak Hunlar bar├Ż├ż yapt├Żlar. Vali Suhra'n├Żn yard├Żm├Żyla Kavad Sasani taht├Żna ge├žti, i├ž kar├Ż├ż├Żkl├Żklar sonucunda Kavad tahttan indirilince, Ak Hunlara s├Ż├░├Żnd├Ż. Birka├ž y├Żl sonra Ak Hun deste├░i ile yeniden Sasani devletinin ba├ż├Żna ge├žti. Kavad bu durumda Ak Hunlara b├╝y├╝k miktarlarda para ├Âdedi. Ayr├Żca Ak Hun h├╝k├╝mdar├Żn├Żn korunmas├Żn├Ż da kabul etti. Sasaniler daha sonralar├Ż Bizans'a kar├ż├Ż yapt├Żklar├Ż sava├żlarda Ak Hun ordusunun deste├░ini ald├Żlar.

         Ak Hunlar Belh kentini ele ge├žirdikten sonra Sasanilerle sava├żmaya ba├żlad├Żlar. Ku├żan devletinin ├ž├Âk├╝├ż├╝nden sonra ortaya ├ž├Żkan baz├Ż prenslikleri Ak Hunlar kolayl├Żkla kendi egemenlikleri alt├Żna ald├Żlar. ├ľncelikle Ku├żan-Kidara prensli├░ini ortadan kald├Żrd├Żlar. Bu t├╝r prensliklerin ortadan kald├Żr├Żlmalar├Żndan sonra s├Żra Hindistan'├Żn i├żgaline gelmi├żti. Ak Hunlar 480 y├Żl├Żnda Hindistan'a ilk sald├Żr├Żlar├Żn├Ż yapt├Żlar ve bir s├╝re sonra Kuzey Hint b├Âlgesini egemenlikleri alt├Żna ald├Żlar. O s├Żralarda Hindistan'da devlet kurmu├ż olan Guptalar Ak Hunlar├Żn sald├Żr├Żlar├Żn├Ż bir s├╝re i├žin durdurabilmi├żlerdi. Hindistan'a yap├Żlan ak├Żnlar s├Żras├Żnda Ak Hunlar├Żn ba├ż├Żnda Toraman adl├Ż bir h├╝k├╝mdar bulunuyordu. Kaz├Żlardan ├ž├Żkan paralar ve kitabeler ile o d├Ânemin tarihi hakk├Żnda baz├Ż bilgiler elde edilmi├żtir. Toraman d├Ânemi ile ilgili olarak ├╝├ž ana kitabe vard├Żr. Birincisi Eran kitabesidir ve Sa├░ar b├Âlgesinde bulunmu├żtur. ├Łkincisi Pencap'├Żn kuzeyinde bulunan Kura kitabesidir. Gwalior kitabesi ise son bulunand├Żr. Bu ├╝├ž kitabe ile Toraman d├Ânemi ayd├Żnl├Ż├░a kavu├żmu├żtur.

         Ak Hunlar├Ż Ku├żanlar├Żn izleyicisi olarak g├Ârenler Toraman'├Żn temelde bir Ku├żan Prensi oldu├░unu da ileri s├╝rm├╝├żlerdir. ├Łskender ve Ku├żan H├╝k├╝mdar├Ż Kani├żka'dan sonra Toraman Hindistan'├Żn ├╝├ž├╝nc├╝ fatihidir. Toraman, Guptalar├Żn i├ž kar├Ż├ż├Żkl├Żklar├Żndan yararlanarak Kuzey ve Bat├Ż Hindistan'├Żn i├ž b├Âlgelerine kadar ilerledi ve Pencap b├Âlgesi t├╝m├╝yle Ak Hun denetimine girdi. Asya'n├Żn sert kara ikliminden sonra Hindistan'├Żn s├Żcak iklimi Ak Hunlar├Ż sarst├Żysa da zamanla buraya al├Ż├żt├Żlar. Valahbi racalar├Żndan Batarka, Toraman'├Żn i├ž b├Âlgelere do├░ru ilerlemesini durdurmay├Ż ba├żard├Ż. ├Łki taraf aras├Żnda ├ž├Żkan sava├żta Toraman ba├żar├Żs├Żzl├Ż├░a u├░rad├Ż. Toraman'├Żn ├Âl├╝m├╝nden sonra Ak Hunlar duraklama d├Ânemine girdiler.

         515 y├Żl├Żnda Toraman'dan bo├żalan Ak Hun taht├Żna o├░lu Mihirakula ge├žti. Hintliler Mihirakula'y├Ż budizmin d├╝├żman├Ż, kan d├Âk├╝c├╝ hakan olarak tan├Żmlam├Ż├żlard├Żr. Baz├Ż tarih├žiler bu h├╝k├╝mdara Hindistan'├Żn Attila's├Ż da derler. Ger├žekten de yeni Ak Hun ├Łmparatoru s├╝rekli olarak seferler ve ak├Żnlar d├╝zenlemi├ż, ├╝lkesinin s├Żn├Żrlar├Żn├Ż geni├żletmi├żtir. Mihirakula'n├Żn oturdu├░u merkez Sakkala idi. Buras├Ż ├Łndu akarsu b├Âlgesinde, ├żimdiki Sialkot kasabas├Żd├Żr. Mihirakula d├Âneminin en g├╝├žl├╝ h├╝k├╝mdar├Żyd├Ż ve budistlere kar├ż├Ż amans├Żz d├╝├żmanl├Żk g├Âsteriyordu. Sava├żlardan sonra Sakkala'ya d├Ând├╝├░├╝nde karde├żini tahtta g├Âr├╝nce kenti yeniden ku├żatarak ba├ża ge├žti. Daha sonralar├Ż Gandara b├Âlgesini ald├Ż ve t├╝m budist tap├Żnaklar├Żn├Ż yerle bir etti. Ordusundaki s├╝vari birliklerine filleri de ekleyerek de├░i├żik bir ordu d├╝zeni olu├żturdu. ├Łmparatorlu├░un y├Ânetimi gere├░i Ke├żmir b├Âlgesindeki Sakkala merkez olmu├żtu. 530 y├Żl├Żna kadar Ak Hun ak├Żnlar├Ż t├╝m Hindistan b├Âlgesinde s├╝rd├╝. Ne var ki, Citrak├╝ta kentini ele ge├žirdikten sonra Ak Hun sald├Żr├Żlar├Ż bir durgunluk d├Ânemine girdi. Bu tarihten sonra Ak Hunlar pek bir ba├żar├Ż g├Âsteremediler ve gerileme d├Ânemine girdiler. Ak Hunlar i├žin genel ├ž├Âk├╝nt├╝ havas├Żn├Żn esti├░i 550 y├Żl├Żnda Mihirakula ├Âld├╝. Yerine kimin h├╝k├╝mdar oldu├░una dair kesin bilgiler yoktur. Sonraki kaynaklar Ak Hun ├Łmparatorlu├░u s├Żn├Żrlar├Ż i├žinde kendi ba├ż├Żna buyruk prenslik ve beyliklerden s├Âz ederler.

         VI. y├╝zy├Żl├Żn ba├żlar├Żnda Ak Hunlar ile Sasaniler aras├Żndaki s├Żn├Żr Hazar Denizi'nin g├╝neydo├░u k├Â├żesinde bulunan G├╝rgan kentinden ge├žmekteydi. Ceyhun ve Seyhun ├Żrmaklar├Ż aras├Żndaki b├Âlge de Ak Hunlar├Żn denetimindeydi. Ak Hunlar ├Łran'dan ba├żlayarak Orta Asya'n├Żn i├ž b├Âlgelerine kadar uzanan ve Hindistan'├Żn yar├Żs├Żn├Ż s├Żn├Żrlar├Ż i├žine alan geni├ż bir imparatorluk kurmu├żlard├Ż. Sonralar├Ż Orta Asya ve T├╝rkistan b├Âlgelerinde sahipsiz bi├žimde ya├żayan Hun ├Łmparatorlu├░u kal├Żnt├Żs├Ż kavimler Ak Hun ├Łmparatorlu├░u i├žinde yerlerini alm├Ż├żlar ve Ak Hunlar├Żn sava├żlar├Żna kat├Żlm├Ż├żlard├Ż. ├çin ile de kom├żu olan Ak Hunlar, daha ├žok g├╝ney ve bat├Ż ile u├░ra├żt├Żklar├Żndan bu ├╝lkeye d├Ân├╝k sefer d├╝zenlememi├żlerdir.

         Asya'n├Żn ipek ticaretini elinde tutan Ak Hunlar, Avarlar ile belirli bir siyasal denge olu├żturmu├żlard├Ż. Bir s├╝re sonra tarih sahnesine G├Âkt├╝rkler ├ž├Żk├Żnca bu ekonomik ve siyasal denge bozuldu. G├Âkt├╝rkler kendi imparatorluklar├Żn├Ż kurarken yava├ż yava├ż g├╝neye do├░ru da iniyorlard├Ż. Orta Asya' da G├Âkt├╝rk egemenli├░inin tam olarak kurulabilmesi i├žin Ak Hun devletinin ortadan kald├Żr├Żlmas├Ż gerekiyordu. Bu arada Sasani ├Łmparatorlu├░u'nun ba├ż├Żna da Anu├żirvan adl├Ż g├╝├žl├╝ bir imparator ge├žmi├żti ve devletinin y├Żk├Żlan onurunu Ak Hunlara kar├ż├Ż yeniden kazanmak istiyordu. Sasaniler ile G├Âkt├╝rkler yava├ż yava├ż Ak Hun devletinin ortadan kald├Żr├Żlmas├Ż i├žin anla├żt├Żlar ve beraberce hareket etmeye ba├żlad├Żlar. Bunun ├╝zerine Ak Hunlar da ├çin'e el├ži g├Ândererek i├żbirli├░i kurmak istediler.

         G├Âkt├╝rk ├Łmparatoru ├Łstemi Ka├░an Sasanilerle akrabal├Żk kurdu ve onlarla ortak hareket ederek Mavera├╝nnehir b├Âlgesini ele ge├žirdi. Nesef ve Kar├żi kentlerini de ald├Żktan sonra Nah├żab kenti ├Ân├╝nde Ak Hun ordusu ile kar├ż├Ż kar├ż├Żya geldi. G├Âkt├╝rkler ├╝st├╝n Ak Hun ordular├Ż kar├ż├Żs├Żnda ancak sava├ż├Żn sonuna do├░ru zor bir zafer kazand├Żlar ve Ak Hunlar├Żn komutan├Ż Varz bu sava├żta ├Âld├╝. ├Łstemi Ka├░an'├Żn zaferi ├╝zerine Sasani ordusu da Belh kentine girdi, Toharistan ve Zabulistan├Ż ele ge├žirdi. ├Łki ordunun sald├Żr├Żlar├Ż kar├ż├Żs├Żnda Ak Hun ├Łmparatorlu├░u ani bir ├ž├Âk├╝├że u├░rad├Ż ve topraklar├Ż G├Âkt├╝rkler ile Sasaniler aras├Żnda payla├ż├Żld├Ż. Sasaniler Semerkand b├Âlgesine kadar olan b├Âlgeyi kendi s├Żn├Żrlar├Ż i├žine ald├Żlar.

         Asya'n├Żn ekonomik yazg├Żs├Żn├Ż etkileyen ├Łpek Yolu y├Żllarca Ak Hunlar├Żn elinde olmu├żtu ve G├Âkt├╝rklerin egemenli├░ine girdikten sonra da Ak Hunlar bu ticareti s├╝rd├╝rmek istediler. Ne var ki, kendilerine rakip olarak ├ž├Żkan di├░er kavimler y├╝z├╝nden bu ├╝st├╝nl├╝klerini de yitirdiler, ├Łpek Yolu t├╝m├╝yle G├Âkt├╝rk ├Łmparatorlu├░u'nun denetimine girdi.

         Ak Hunlar kendi imparatorluklar├Ż y├Żk├Żld├Żktan sonra da Toharistan b├Âlgesinde ya├żamlar├Żn├Ż s├╝rd├╝rd├╝ler. Siyasal a├ž├Żdan fazla etkili olamad├Żklar├Żndan bundan sonraki d├Ânem ile ilgili olarak Ak Hunlar hakk├Żnda fazla bilgi yoktur, ancak G├Âkt├╝rklerin kesin y├Ânetimi alt├Żna girince Toharistan'da G├Âkt├╝rklere ba├░l├Ż olarak olu├żturulan bir devletin y├Ânetimini yine G├Âkt├╝rklerin korumas├Ż alt├Żnda kabul ettiler. Uzun zaman i├žinde Ak Hunlar G├Âkt├╝rk ├Łmparatorlu├░u'nun vatanda├ż├Ż oldular ve imparatorluk i├žinde eriyip gittiler.

         Daha sonralar├Ż M├╝sl├╝manl├Ż├░├Żn yay├Żlmas├Żyla g├╝ney ve bat├Ż b├Âlgelerinde ya├żayan Ak Hunlar bu dini benimsediler. 662 y├Żl├Żnda Toharistan'da M├╝sl├╝man y├Ânetiminden ho├żnut olmayanlar ayakland├Żlar ve 667 y├Żl├Żnda ├Łslam ordular├Ż ile Ak Hun ordusu sava├żt├Ż ve M├╝sl├╝manlar Ak Hunlar├Ż Kuhistan b├Âlgesine kadar s├╝rd├╝ler. Kuhistan ├žok da├░l├Żk bir b├Âlge oldu├░undan Ak Hunlar burada kendilerini koruyabildiler. Araplar├Żn egemenli├░ini bir t├╝rl├╝ kabul etmek istemeyen Ak Hunlar sonunda Araplarla anla├żmaya vard├Żlar ve reisleri Nizek Tarhan, Ak Hun sald├Żr├Żlar├Żn├Ż durdurdu. Nizek Tarhan M├╝sl├╝manlar├Żn anla├żmadan vazge├žeceklerini anlad├Ż├░├Ż zaman hemen askerlerini toplad├Ż ve kendi b├Âlgesinin ├Ânemli yerlerinde ├Ânlemler ald├Żrd├Ż. M├╝sl├╝man ordular├Ż birka├ž y├Ânden bu b├Âlgeye gelerek Ak Hunlar├Żn merkezlerini ve kalelerini ├ževirdiler. Nizek Tarhan ve adamlar├Żn├Ż ├Âld├╝rd├╝ler. M├╝sl├╝man istilas├Żndan sonra Ak Hunlar tarih sahnesinden ├žekildiler. Zamanla etnik karakterlerini de yitirdiler. Son ara├żt├Żrmalara g├Âre, Afganistan'├Żn Feyzabad b├Âlgesinde ya├żamakta olan Yeftali halk├Żn├Żn Ak Hunlar├Żn torunlar├Ż oldu├░u ileri s├╝r├╝lm├╝├żt├╝r.

         Ak Hunlar B├╝y├╝k Hun ├Łmparatorlu├░u'nun g├╝ney kanad├Ż olarak yeniden b├╝y├╝k bir imparatorluk kurmu├żlar ve bunu uzun bir s├╝re ya├żatm├Ż├żlard├Żr. G├Âkt├╝rk ve Sasani sald├Żr├Żlar├Żndan sonra imparatorluklar├Ż y├Żk├Żl├Żnca bu b├Âlgede ├že├żitli devletler ve beylikler ortaya ├ž├Żkm├Ż├żt├Żr. Kengineler, Karl├Żklar, Gurlular, Gucarlar, Midler bunlara ├Ârnek olarak g├Âsterilebilir. Gurlular ve Karluklar gibi Ak Hunlar├Żn devam eden boylar├Ż daha sonralar├Ż ya├żad├Żklar├Ż b├Âlgelerde yeni devletler kurmu├żlard├Żr. ├ľzellikle Gurlular├Żn devleti Hindistan'da etkin olmu├żtur. Hindistan tarihinde Gurlular ile beraber Gucarlar├Żn da ├Ânemli yerleri vard├Żr.

         Ak Hunlar da kendilerinden ├Ânce bu b├Âlgede devlet kurmu├ż olan Ku├żanlar gibi budisttiler. Her ne kadar imparatorlar├Ż budizme kar├ż├Ż sava├ż a├žm├Ż├ż ve budistlerin tap├Żnaklar├Żn├Ż yak├Żp y├Żkm├Ż├żsa da Ak Hunlar'da toplum olarak budizm dini yayg├Żnl├Żk g├Âstermi├żtir. 400 y├Żllar├Żna kadar Orta Asya steplerinde ya├żayan Ak Hunlar 425 y├Żl├Żnda Afganistan'a girmi├żler ve bu tarihten sonra da tarih sahnesinde y├╝kselmeye ba├żlam├Ż├żlard├Żr. G├╝ney b├Âlgelerine yapt├Żklar├Ż ak├Żnlarda budistlerle kar├ż├Żla├żm├Ż├żlar, onlar├Żn etkisi alt├Żnda kalarak bu dine inanm├Ż├żlard├Żr. ├Łmparatorlu├░un y├Żk├Żlmas├Żndan sonra beliren M├╝sl├╝man ak├Żmlar├Ż Ak Hunlar├Ż daha sonra da ├Łslamiyet'e y├Âneltmi├żtir.

         Bat├Ż kaynaklar├Żnda Ak Hunlara "Eftalitler" veya "Eftalit ├Łmparatorlu├░u" ad├Ż ile rastlanmaktad├Żr. ├çinliler bu ulusa "Yeta", Araplar "Hayta", Hintliler "Huna", Yunanl├Żlar ise "Heftalit" demi├żlerdir. Hint kaynaklar├Żnda ayr├Żca Ak Hunlar i├žin "Turu├żka" yani "T├╝rk" s├Âzc├╝├░├╝ de ge├žmektedir. Bu durum da Ak Hunlar├Żn T├╝rk devleti oldu├░unu do├░rulayan bir ba├żka kan├Żtt├Żr.

         Ak Hun ├Łmparatorlu├░u'na Bat├Ż'da "Eftalits" denmesinin nedeni Bizans ve Yunan kaynaklar├Ż dolay├Żs├Żylad├Żr. Bu s├Âzc├╝├░├╝n k├Âkeni Sasani ├Łmparatoru Firuz'u yenen Aksuvar'├Żn di├░er isminin Epthalanos olmas├Żd├Żr. Eftalitler ad├Żna Bat├Ż kaynaklar├Żnda yap├Żlm├Ż├ż de├░i├żik bilimsel ├žal├Ż├żmalar bu devletin ve ulusun tarihini a├ž├Żkl├Ż├░a kavu├żturmu├żtur. ├Łpek Yolu, ├ľn Asya, Hindistan, Sasaniler ve G├Âkt├╝rkler ile ilgili bilimsel ├žal├Ż├żmalarda Ak Hunlar hakk├Żnda bilgiler edinilmi├żtir.

         Ak Hunlar, devlet kurduklar├Ż b├Âlgeye, ├ž├Żk├Ż├ż noktas├Ż olan Orta Asya'n├Żn geleneksel k├╝lt├╝r├╝n├╝ ta├ż├Żm├Ż├żlard├Żr. G├Â├žebe bir kavim olan Ak Hunlar devlet kurduktan sonra da g├Â├žebeliklerini s├╝rd├╝rm├╝├żlerdir. Ak Hunlar├Żn Orta Asyal├Ż ve g├Â├žebe olmalar├Żn├Żn yan├Ż s├Żra bir ├╝├ž├╝nc├╝ ├Âzellikleri de karakteristik bir Hun kavmi olmalar├Żyd├Ż. B├Âylece eski Hun k├╝lt├╝r├╝n├╝ de s├╝rd├╝rm├╝├żlerdir. Bu ├Âzelliklerin olu├żturdu├░u Ak Hun k├╝lt├╝r├╝ne ├Ânceleri budizmin ve son d├Ânemlerde de M├╝sl├╝manl├Ż├░├Żn katk├Żlar├Ż olmu├żtur. T├╝m bu ├Â├░eler birle├żti├░i zaman Ak Hun k├╝lt├╝r├╝n├╝n genel ├žer├ževesi ortaya ├ž├Żkmaktad├Żr. Ak Hunlar da at s├Żrt├Żnda ya├żayan bir kavimdi. Hem g├╝nl├╝k ya├żamda, hem de k├╝lt├╝r ve sanatlar├Żnda hayvan konusuna ├Ânem veriyorlard├Ż. Eserlerinde ve s├╝slemelerinde hayvan motifleri g├Âze ├žarpmaktad├Żr. G├Â├žebe ya├żam ├žad├Żr olgusunu da s├╝rd├╝rm├╝├ż, sosyal ya├żam ve ili├żkiler ile beraber k├╝lt├╝r ve sanat olgular├Ż da buna g├Âre bi├žimlenmi├żtir. Ak Hunlar├Żn devlet kurduklar├Ż b├Âlgelerde daha sonralar├Ż bir├žok devletin kurulmas├Ż ve Ak Hunlar├Żn g├Â├žebeliklerini s├╝rd├╝rmeleri y├╝z├╝nden arkalar├Żnda kal├Żc├Ż an├Żtlar b├Żrakmam├Ż├żlard├Żr. Ak Hun k├╝lt├╝r├╝ ile ilgili en ├Ânemli bulgular ya├żad├Żklar├Ż b├Âlgelerde yap├Żlan kaz├Żlar sonucunda ortaya ├ž├Żkar├Żlan kitabeler ve bulunan paralard├Żr. Bunlar├Żn ├╝zerindeki yaz├Ż ve ├żekillerin okunmas├Ż ve yorumlanmas├Żyla Ak Hun tarihi ve k├╝lt├╝r├╝ g├╝n ├Ż├ż├Ż├░├Żna ├ž├Żkm├Ż├żt├Żr.

         Ak Hun tarihi, T├╝rk tarihi a├ž├Żs├Żndan ilgin├ž oldu├░u kadar, ├Łran, Hindistan ve Orta Asya tarihi a├ž├Żs├Żndan da ilgin├ž verilerle doludur. Birka├ž ├╝lkenin ├╝zerinde ve ge├ži├ż yollar├Żnda zor ko├żullarda imparatorluk kurabilen Ak Hunlar arkalar├Żnda incelenmeye de├░er bir tarih b├Żrakm├Ż├żlard├Żr.

[/font][/size][/b]

MiM

Ak Hun ├Łmparatorlu├░u H├╝k├╝mdarlar├Ż

          1) Aksuvar (420 - 470)
          2) Toraman (496 - 502)
          3) Mihirakula (502 - 530)
          4) 530 - 562 y├Żllar├Ż aras├Żnda kimin ka├░anl├Żk yapt├Ż├░├Ż tespit edilememi├żtir.






http://img94.imageshack.us/i/5ee5d5929732dc887724e48.jpg/][/URL]
Ak Hun ├Łmparatorlu├░u Haritas├Ż